Thứ Ba, Tháng 11 17, 2026

Liên Lạc

, ,

Liên Âu – Việt Nam – đất hiếm, giao thương và chuỗi cung ứng: cơ hội, ràng buộc kỹ thuật và đòn bẩy lao động

Nguyễn Trường Phong

Liên Âu đang đẩy mạnh tìm kiếm nguồn cung khoáng sản chiến lược từ Việt Nam nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, quốc gia hiện chiếm ưu thế áp đảo trong khai thác, tinh chế và chế tạo nam châm đất hiếm . Các tài liệu nội bộ của EU (tháng 6/2026) được Reuters công bố ngày 14/10/2026 cho thấy EU coi Việt Nam là đối tác tiềm năng quan trọng về đất hiếm, vonfram (tungsten), antimon và một số khoáng sản khác dùng trong quốc phòng và công nghệ cao. Việt Nam được nhìn nhận là một đối tác tiềm năng nhờ trữ lượng lớn (đặc biệt ở Tây Bắc và một số mỏ ven biển). Tuy nhiên, thực tế kỹ thuật hiện nay cho thấy phần lớn công nghệ tuyển khoáng, tách chiết và tinh luyện đất hiếm tại Việt Nam vẫn phụ thuộc vào doanh nghiệp, thiết bị và chuyên gia Trung Quốc. Điều này tạo ra một nghịch lý: muốn “thoát Trung” về nguồn cung nhưng chuỗi giá trị tại chỗ vẫn gắn chặt với công nghệ Trung Quốc.

Thách thức kỹ thuật và cách Liên Âu có thể tiếp cận

Để giải quyết vấn đề công nghệ, Liên Âu không thể chỉ dựa vào đàm phán chính trị. Các hướng khả thi bao gồm:

– Đầu tư trực tiếp kèm chuyển giao công nghệ có điều kiện (joint venture, licensing) từ các công ty châu Âu hoặc đồng minh (Australia, Nhật Bản, Mỹ, Canada) có kinh nghiệm tinh luyện đất hiếm.

– Hỗ trợ xây dựng năng lực nội địa thông qua các chương trình nghiên cứu chung, đào tạo kỹ sư và tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt – vốn là điểm yếu lớn của ngành khai thác tại Việt Nam.

– Liên kết với cơ chế Critical Raw Materials Act của EU, trong đó ưu tiên các dự án ngoài Trung Quốc và có thể kèm yêu cầu về nguồn gốc công nghệ, truy xuất chuỗi cung ứng và tuân thủ môi trường – lao động.

Nếu Việt Nam không chủ động giảm phụ thuộc công nghệ Trung Quốc, vai trò “đối tác chiến lược” về đất hiếm sẽ bị hạn chế, vì EU ngày càng chú trọng không chỉ nguồn khoáng sản mà còn “chiến lược công nghệ” đứng sau.

Vấn đề trung chuyển và gian lận xuất xứ

Song song với đất hiếm là vấn đề trung chuyển hàng hóa Trung Quốc qua Việt Nam rồi gắn nhãn “Made in Vietnam” để né các biện pháp phòng vệ thương mại của EU (chống bán phá giá, chống trợ cấp, hạn chế công nghệ nhạy cảm). Đây không phải hiện tượng mới. EU và một số nước đã nhiều lần cảnh báo về gian lận xuất xứ, đặc biệt với mặt hàng điện tử, pin, thép, dệt may và một số sản phẩm công nghệ.

EVFTA và các quy tắc xuất xứ (rules of origin) yêu cầu tỷ lệ nội địa hóa nhất định và tiêu chí chuyển đổi mã HS. Khi hàng Trung Quốc chỉ qua “gia công nhẹ” hoặc trung chuyển rồi khai báo xuất xứ Việt Nam, nó vừa làm méo mó thống kê thương mại, vừa tạo áp lực cạnh tranh bất bình đẳng đối với doanh nghiệp châu Âu. EU đang tăng cường kiểm tra nguồn gốc, sử dụng cơ chế tự chứng nhận xuất xứ kết hợp kiểm toán và hợp tác hải quan. Trong bối cảnh CS3D (Corporate Sustainability Due Diligence Directive), các công ty châu Âu nhập khẩu sẽ phải chịu trách nhiệm rà soát chuỗi cung ứng về môi trường, nhân quyền và lao động cưỡng bức – nghĩa là rủi ro pháp lý tăng nếu hàng hóa có dấu hiệu trung chuyển hoặc vi phạm lao động.

Hồ sơ lao động cưỡng bức, ILO 105 và Chương 13 EVFTA

Trong bối cảnh trên, các cộng đồng và hội đoàn người Việt tự do tại châu Âu công bố hồ sơ cáo buộc Việt Nam cưỡng bức lao động, vi phạm Công ước ILO 105 (về xóa bỏ lao động cưỡng bức) và các cam kết lao động trong Chương 13 EVFTA. Đây là điểm nhạy cảm về chính trị và pháp lý.

Chương 13 EVFTA yêu cầu các bên duy trì và thực thi hiệu quả các tiêu chuẩn lao động cơ bản của ILO, trong đó có tự do hiệp hội, thương lượng tập thể và xóa bỏ lao động cưỡng bức. EU đã từng kích hoạt cơ chế đối thoại và giám sát với một số đối tác khi có bằng chứng về vi phạm lao động. CS3D còn đi xa hơn: buộc doanh nghiệp EU phải thực hiện due diligence trên toàn chuỗi cung ứng, bao gồm cả nhà cung cấp cấp 2, cấp 3 tại Việt Nam. Nếu có bằng chứng đáng tin cậy về lao động cưỡng bức (trong nhà tù, trại cải tạo, hoặc các hình thức cưỡng bức khác), các công ty châu Âu có thể buộc phải cắt giảm hoặc ngừng hợp đồng, và cơ quan quản lý EU có thể áp dụng biện pháp trừng phạt thương mại.

Khả năng của cộng đồng người Việt tự do tại Liên Âu

Các hội đoàn người Việt tự do tại châu Âu có lợi thế địa lý, ngôn ngữ và mạng lưới tiếp cận với nghị sĩ châu Âu, ủy ban thương mại, tổ chức nhân quyền và truyền thông, để:

– Cung cấp hồ sơ, nhân chứng và dữ liệu cụ thể để các cơ quan EU sử dụng trong đánh giá tuân thủ EVFTA và CS3D.

– Vận động nghị viện châu Âu và các chính phủ thành viên gắn điều kiện lao động – nhân quyền với các thỏa thuận hợp tác về nguyên liệu chiến lược (đất hiếm, khoáng sản).

– Tạo áp lực công luận buộc Hà Nội phải cải thiện thực thi lao động nếu muốn duy trì và mở rộng tiếp cận thị trường EU – thị trường quan trọng về xuất khẩu và đầu tư.

Áp lực này không tự động dẫn đến thay đổi chính sách, nhưng trong bối cảnh EU đang siết chặt chuỗi cung ứng vì lý do địa chính trị và cạnh tranh với Trung Quốc, các cáo buộc lao động có thể trở thành đòn bẩy thực chất. Việt Nam cần chứng minh năng lực kiểm soát xuất xứ, giảm phụ thuộc công nghệ Trung Quốc trong lĩnh vực đất hiếm, và thực thi nghiêm các cam kết lao động nếu muốn tận dụng cơ hội từ chiến lược đa dạng hóa của Liên Âu.

Tóm lại, cuộc thảo luận về đất hiếm không chỉ là câu chuyện khoáng sản. Nó gắn chặt với công nghệ, xuất xứ hàng hóa, lao động và trách nhiệm chuỗi cung ứng. Cộng đồng người Việt tự do tại châu Âu đang đứng ở vị trí có thể biến các hồ sơ tố cáo thành công cụ vận động chính sách, buộc Việt Nam phải đối diện với các tiêu chuẩn mà EU ngày càng coi là điều kiện không thể thiếu trong quan hệ thương mại./.

Tin, Bài Liên Quan

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *