Thứ Ba, Tháng 11 17, 2026

Liên Lạc

Việt Nam đang đối mặt với nhiều cuộc điều tra của Hoa Kỳ về giao thương và hướng vận động của các thành phần dân chủ

Nguyễn Trường Phong

Việt Nam đang trở thành quốc gia có thặng dư thương mại lớn nhất với Hoa Kỳ, vượt Trung Quốc ở nhiều giai đoạn, trong lúc bị điều tra theo Section 301 về nhiều vấn đề nghiêm trọng.

Theo dữ liệu chính thức, thặng dư thương mại hàng hóa của Việt Nam với Hoa Kỳ đã tăng mạnh và đạt kỷ lục. Năm 2025, theo số liệu Việt Nam, thặng dư khoảng 134 tỷ USD (xuất khẩu sang Hoa Kỳ khoảng 153 tỷ USD), cao hơn nhiều so với năm trước. Một số nguồn Hoa Kỳ ghi nhận mức cao hơn, khoảng 178 tỷ USD cho cả năm 2025. Việt Nam đã vượt thặng dư của Trung Quốc trong quý 2 và quý 3 năm 2025, và trong tháng 1/2026 đạt khoảng 19 tỷ USD – mức cao nhất trong số các đối tác thương mại của Hoa Kỳ, vượt cả Mexico và Trung Quốc.

Trong 9–10 tháng đầu năm 2026, thặng dư với Hoa Kỳ tiếp tục ở mức rất cao (khoảng 122–140 tỷ USD tùy nguồn và giai đoạn), trong khi thâm hụt với Trung Quốc cũng gần tương đương (khoảng 115–135 tỷ USD), phản ánh mô hình nhập khẩu linh kiện/nguyên liệu từ Trung Quốc để gia công/lắp ráp rồi xuất sang Hoa Kỳ.

1. Các cuộc điều tra Section 301 đang diễn ra
Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã khởi xướng nhiều cuộc điều tra Section 301 liên quan đến Việt Nam:

– Dư thừa công suất sản xuất (overcapacity): Khởi xướng tháng 3/2026, thuộc điều tra đa quốc gia về năng lực sản xuất dư thừa trong ngành chế tạo.
– Lao động cưỡng bức / hàng hóa liên quan lao động cưỡng bức: Khởi xướng tháng 3/2026. USTR đã kết luận Việt Nam chưa ban hành và thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng sản xuất bằng lao động cưỡng bức, dẫn đến mức thuế bổ sung chung 12,5% đối với hàng Việt Nam.
– Bảo vệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (IP): Khởi xướng cuối tháng 5/2026 sau khi Việt Nam bị xếp vào danh sách “Priority Foreign Country” (lần đầu tiên trong 13 năm). Các vấn đề nêu ra gồm: nạn hàng giả phổ biến, vi phạm bản quyền trực tuyến, thực thi biên giới yếu, phần mềm không bản quyền, và thiếu biện pháp hình sự đối với một số hành vi. Cuộc điều tra đã được gia hạn đến hết tháng 2/2027.

Ngoài ra, Hoa Kỳ liên tục cáo buộc Việt Nam đóng vai trò trạm trung chuyển hàng Trung Quốc để tránh thuế. Nhập khẩu từ Trung Quốc năm 2025 đạt kỷ lục khoảng 186 tỷ USD, và mô hình “nhập Trung – xuất Hoa Kỳ” khiến hai cán cân gần như đối xứng nhau.

2. Vấn đề lao động và cạnh tranh bất chính
Việt Nam không có công đoàn độc lập thực chất. Hệ thống công đoàn hiện tại thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (VGCL) chịu sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Báo cáo của Human Rights Watch (2026) khẳng định không tồn tại công đoàn độc lập; các nỗ lực tổ chức độc lập bị đàn áp, và cải cách pháp lý gần đây phần lớn mang tính hình thức. Điều này hạn chế khả năng công nhân thương lượng lương và điều kiện làm việc, góp phần giữ chi phí lao động thấp để duy trì lợi thế xuất khẩu.

Sự kết hợp giữa chi phí lao động bị kìm hãm, thiếu quyền tự do hiệp hội thực sự, cáo buộc về IP và khả năng trung chuyển hàng hóa tạo ra lợi thế cạnh tranh bị Hoa Kỳ coi là bất chính, ảnh hưởng đến việc làm và ngành công nghiệp của công nhân Hoa Kỳ, đồng thời cũng không mang lại quyền lợi công bằng cho chính công nhân Việt Nam.

3. Đề xuất hành động vận động
Để bảo vệ quyền lợi công nhân Hoa Kỳ (tránh mất việc do cạnh tranh không công bằng) và công nhân Việt Nam (thúc đẩy quyền tự do hiệp hội, lương và điều kiện tốt hơn), các cộng đồng và tổ chức VN có thể tập trung vào các hướng sau:

1. Gửi ý kiến chính thức đến USTR và Bộ Thương mại Hoa Kỳ trong các vụ Section 301 đang mở (đặc biệt vụ IP còn thời hạn đến tháng 2/2027 và vụ sản xuất dư thừa). Yêu cầu áp dụng biện pháp mạnh nếu kết luận vi phạm, đồng thời gắn điều kiện cải thiện lao động.Hội Bảo Vệ Người Lao Động VN (BVNLĐVN) đã gởi ý kiến và yêu cầu trừng phạt đến USTR về 3 vấn đề : sản xuất dự thừa, vi phạm bản quyền, cưỡng bức lao động.

2. Vận động nghị sĩ và ủy ban Quốc hội (House Ways and Means, Senate Finance, các ủy ban liên quan thương mại và lao động). Nhấn mạnh số liệu thặng dư kỷ lục, cáo buộc làm trạm trung chuyển hàng Trung Quốc và thiếu công đoàn độc lập. Yêu cầu giám sát chặt quy tắc xuất xứ và điều kiện lao động trong bất kỳ thỏa thuận thương mại nào với Việt Nam.

3. Hợp tác với công đoàn Hoa Kỳ (AFL-CIO, các liên đoàn ngành may mặc, da giày, điện tử, thép…). Họ có kinh nghiệm vận động về lao động quốc tế và có thể đưa vấn đề thiếu công đoàn độc lập, lương thấp và rủi ro lao động cưỡng bức vào các chiến dịch vận động. Hội BVNLĐVN đang phối hợp với các cộng đồng và tổ chức tại Hoa Kỳ để gởi hồ sơ với nhân chứng và bằng chứng về cưỡng bức lao động đến Bộ Thương Mại Hoa Kỳ và các công đoàn tại đây.

4. Yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng và truy xuất nguồn gốc chặt chẽ hơn, kết hợp với các tổ chức nhân quyền và lao động quốc tế (HRW, ILO, các nhóm giám sát chuỗi cung ứng) để thu thập bằng chứng và công bố báo cáo.

5. Liên kết với cộng đồng Việt kiều và các nhóm vận động nhân quyền tại Hoa Kỳ để tăng sức ép chính trị, nhấn mạnh rằng bảo vệ công nhân Việt Nam (quyền tổ chức độc lập) cũng là cách chống cạnh tranh bất chính và bảo vệ việc làm Hoa Kỳ.

Những con số thặng dư lớn và các cuộc điều tra đang diễn ra cho thấy Hoa Kỳ đang nghiêm túc xem xét mô hình thương mại hiện tại với Việt Nam. Vận động dựa trên dữ liệu cụ thể, bằng chứng về vi phạm bản quyền, lao động và trung chuyển hàng Trung Quốc sẽ giúp đẩy mạnh các biện pháp bảo vệ quyền lợi của công nhân từ cả hai phía và thúc đẩy các biện pháp cải cách thật sự./.

Tin, Bài Liên Quan

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *