kỹ sư Nguyễn Ngọc Bảo
Chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm (8–11/11/2026) đánh dấu bước nâng tầm quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam – Nhật Bản.
Đây là chuyến thăm đầu tiên của ông Tô Lâm trên cương vị mới (và chuyến thăm Nhật Bản của một Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam sau 11 năm). Phái đoàn cao cấp Việt Nam gồm nhiều Ủy viên Bộ Chính trị Đảng CSVN. Ông Tô Lâm hội kiến Nhật Hoàng Naruhito và Hoàng hậu Masako, hội đàm với Thủ tướng Sanae Takaichi, phát biểu tại Quốc hội Nhật Bản, thăm tỉnh Kanagawa và tiếp xúc nhiều tập đoàn lớn. Hai bên thông qua Tuyên bố Tầm nhìn chung, nhấn mạnh “đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi”, hướng tới tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường. Khoảng 11 văn kiện hợp tác được ký/trao đổi (ODA, năng lượng, giáo dục, môi trường, biển – đại dương…). Quan hệ Nhật – Việt Nam có 3 đặc điểm :
Đối phó với Trung Quốc và an ninh khu vực: Cả hai đều lo ngại hành động của Trung Quốc ở Biển Đông và chuỗi đảo thứ nhất. Nhật Bản cần Việt Nam như một đối tác quan trọng trong chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và mở (FOIP). Việt Nam cần Nhật Bản để cân bằng, nhận hỗ trợ công nghệ, đầu tư và ODA mà không bị ràng buộc bởi điều kiện chính trị cứng như phương Tây.
Kinh tế và chuỗi cung ứng: Nhật Bản là nhà tài trợ ODA song phương lớn nhất của Việt Nam trong hơn 20 năm, nhà đầu tư lớn, và đối tác thương mại quan trọng (kim ngạch 2025 vượt 51 tỷ USD). Việt Nam là điểm đến “China Plus One” quan trọng.
Ít “điều kiện nhân quyền”: Khác với Mỹ hay EU, Nhật Bản ít gắn ODA hoặc hợp tác với yêu cầu cải thiện nhân quyền. Phân tích cho thấy sự tương thích chiến lược lớn giúp quan hệ phát triển nhanh mà không bị “cản trở” bởi khác biệt thể chế.
1. Giao thương và hợp tác kinh tế – kỹ thuật
Năm 2025, kim ngạch thương mại hai chiều lần đầu vượt 50 tỷ USD, đạt hơn 51,43 tỷ USD (tăng 11,28% so với 2024). Việt Nam xuất khẩu khoảng 26,77 tỷ USD, nhập khẩu 24,68 tỷ USD, xuất siêu khoảng 2,09 tỷ USD. Cơ cấu hàng hóa bổ sung lẫn nhau: Việt Nam xuất dệt may, phương tiện vận tải, gỗ, điện thoại/linh kiện, thủy sản, nông sản; nhập máy móc, linh kiện điện tử, sắt thép từ Nhật.
Hai bên đặt mục tiêu nâng kim ngạch lên mức cao hơn (có đề cập hướng tới 80 tỷ USD vào 2030 trong một số trao đổi). Nhật Bản tiếp tục là nhà đầu tư và đối tác ODA quan trọng. Hợp tác mở rộng sang năng lượng xanh, hạ tầng thông minh, logistics xanh và tài chính dài hạn.
2. Hợp tác công nghệ cao (đặc biệt bán dẫn và AI)
Đây là trọng tâm nổi bật. Hai bên nhất trí thúc đẩy trụ cột khoa học – công nghệ – đổi mới sáng tạo theo hướng đồng kiến tạo công – tư. Các lĩnh vực ưu tiên: AI, bán dẫn, công nghệ số, vũ trụ, biển – đại dương, công nghệ y sinh, nông nghiệp công nghệ cao, khoáng sản chiến lược.
Cụ thể trong chuyến thăm:
– Tài trợ 11 dự án nghiên cứu chung về bán dẫn (chip AI tiết kiệm năng lượng, vật liệu, MEMS…) với tổng kinh phí lớn từ phía Nhật Bản và Việt Nam.
– Mở rộng Chương trình NEXUS sang bán dẫn và AI; tạo điều kiện cho nghiên cứu sinh tiến sĩ Việt Nam tham gia đào tạo/nghiên cứu tại Nhật.
– Ký kết hợp tác nghiên cứu AI, đẩy nhanh thủ tục patent.
– Nhật Bản hỗ trợ đào tạo khoảng 100 tiến sĩ AI cho Việt Nam; đề xuất mạng lưới nhà khoa học hai nước trong robot, chip, năng lượng, sinh học, đường sắt cao tốc, lượng tử.
Các tập đoàn Nhật Bản được kêu gọi đầu tư sâu hơn vào hạ tầng thông minh, năng lượng sạch, AI và bán dẫn, gắn với chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực.
3. Du học sinh và nghiên cứu sinh Việt Nam tại Nhật
Hiện có khoảng 43.000–43.366 du học sinh Việt Nam tại Nhật Bản (số liệu giữa năm 2025/đầu 2026), đứng thứ 3 sau Trung Quốc và Nepal, tăng so với năm trước. Khoảng 45% học tiếng Nhật, phần còn lại ở bậc đại học/cao đẳng và chương trình dự bị. Số sinh viên Nhật Bản tại Việt Nam khoảng 2.300. Hiện đang có gần 700.000 người Việt sinh sống tại Nhật (lao động, du học sinh).
Ngoài ra, cộng đồng trí thức Việt Nam tại Nhật khá mạnh: hàng trăm giáo sư/phó giáo sư, nhà nghiên cứu và gần 1.000 người trình độ cao; hàng nghìn kỹ sư IT. Hai nước có khoảng 1.800 biên bản ghi nhớ hợp tác đại học. Chương trình JDS tiếp tục cấp học bổng thạc sĩ/tiến sĩ. Hợp tác bán dẫn – AI tạo thêm cơ hội nghiên cứu sinh tiến sĩ.
4. Quan điểm về Biển Đông và Đài Loan
Hai bên tái khẳng định giải quyết tranh chấp Biển Đông bằng biện pháp hòa bình, dựa trên luật pháp quốc tế, đặc biệt UNCLOS 1982. Việt Nam ủng hộ các sáng kiến của Nhật Bản về Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và mở (FOIP), gắn với tầm nhìn ASEAN.
Nhật Bản đang gia tăng hợp tác an ninh – quốc phòng thực chất với Philippines và Mỹ (cùng Australia trong khuôn khổ bộ Tứ “Squad”): chuyển giao thiết bị quốc phòng (radar ven biển, UAV), tập trận chung trên Biển Đông, tăng cường khả năng tương tác và nhận thức miền biển. Nhật Bản coi Biển Đông và chuỗi đảo thứ nhất liên quan trực tiếp đến an ninh hàng hải và ổn định khu vực.
Việt Nam duy trì lập trường thận trọng, cân bằng, tránh đối đầu trực diện với Trung Quốc, ưu tiên ngoại giao, luật pháp quốc tế và hợp tác đa phương. Sự khác biệt này phản ánh vị thế địa chiến lược và lợi ích kinh tế – an ninh khác nhau của hai nước.
Về Đài Loan, quan điểm hai bên khác nhau rõ rệt. Nhật Bản (cùng Mỹ và nhiều đối tác) ngày càng coi ổn định eo biển Đài Loan là lợi ích chiến lược then chốt, liên quan mật thiết đến chuỗi cung ứng và an ninh khu vực. Việt Nam kiên trì với chính sách “một Trung Quốc”, không can thiệp vào công việc nội bộ, đồng thời mong muốn hòa bình, ổn định và không thay đổi hiện trạng bằng vũ lực.
5. Các thành phần dân chủ Việt Nam có thể khai thác gì ở quan hệ Nhật – Việt
Quan hệ kinh tế, công nghệ, giáo dục và nhân dân giữa Nhật Bản – Việt Nam ngày càng sâu rộng. Nhật Bản là nền dân chủ, có truyền thống quan tâm đến nhân quyền, lao động và quản trị tốt trong quan hệ đối ngoại. Các thành phần hoạt động cho dân chủ và nhân quyền Việt Nam có thể tận dụng một cách ôn hòa, hợp pháp như sau:
1. Vận động qua kênh kinh tế và đầu tư: Làm việc với doanh nghiệp Nhật Bản, hiệp hội doanh nghiệp và tổ chức ODA để gắn các khoản đầu tư/ODA lớn với tiêu chuẩn lao động, minh bạch, môi trường kinh doanh công bằng và tôn trọng quyền con người. Nhật Bản ngày càng quan tâm đến “kinh tế chất lượng cao” và chuỗi cung ứng bền vững.
2. Vận dụng cộng đồng du học sinh, nghiên cứu sinh và trí thức: Khoảng 43.000 du học sinh và cộng đồng trí thức lớn là cầu nối tự nhiên. Tổ chức diễn đàn học thuật, hội thảo, mạng lưới cựu sinh viên để thảo luận về quản trị, pháp quyền, tự do học thuật một cách chuyên nghiệp, dựa trên dữ liệu và kinh nghiệm Nhật Bản, trong một môi trường tự do, dân chủ, pháp quyền.
3. Vận động nghị sĩ và giới chính sách Nhật Bản: Tiếp cận Quốc hội Nhật Bản, các đảng, think-tank và truyền thông để đưa vấn đề nhân quyền, lao động cưỡng bức, cạnh tranh bất chính, tự do ngôn luận vào các cuộc đối thoại cấp cao và đánh giá quan hệ song phương. Nhật Bản đã từng nêu vấn đề nhân quyền trong quan hệ với nhiều đối tác.
4. Hợp tác với tổ chức quốc tế và xã hội dân sự Nhật Bản: Liên kết với các NGO Nhật Bản về nhân quyền, lao động, môi trường để giám sát thực thi các thỏa thuận hợp tác và đưa ra khuyến nghị cụ thể, dựa trên chuẩn mực quốc tế.
5. Truyền thông và xây dựng hình ảnh: Sử dụng thành tựu hợp tác công nghệ cao, thương mại và giao lưu nhân dân để nhấn mạnh rằng quan hệ bền vững cần đi đôi với cải thiện thể chế, pháp quyền và môi trường xã hội ổn định, cởi mở hơn.
Kết luận
Các hoạt động « mềm » này tập trung vào đối thoại, tôn trọng các tiêu chuẩn quốc tế về giao thương, lao động, lợi ích chung (ổn định đầu tư, chất lượng nhân lực, uy tín quốc tế). Nhật Bản ưu tiên quan hệ thực dụng với Việt Nam nhưng cũng nhạy cảm với hình ảnh quốc tế và giá trị dân chủ của mình. Khai thác hiệu quả nhất là biến quan hệ kinh tế – kỹ thuật thành đòn bẩy mềm cho cải cách thể chế lâu dài, hỗ trợ cho tiến trình dân chủ hóa Việt Nam./.
Để lại một bình luận