Phân tích các cuộc biểu tình tại Trung Quốc và phóng chiếu tại Việt Nam

Ks. Nguyễn Ngọc Bảo

Báo cáo từ dự án China Dissent Monitor (CDM) thuộc tổ chức Freedom House (ghi nhận từ khi bắt đầu thu thập vào tháng 6/2022 với hơn 14.300 vụ việc tổng cộng, cùng các báo cáo định kỳ theo quý/năm), đã thu thập và phân tích hàng nghìn vụ việc kháng phản phán/biểu tình tại Trung Quốc. Bài này phân tích tình hình biểu tình ở Trung Quốc theo cơ sở dữ liệu của Freedom House, cùng phần đánh giá xác suất diễn ra các hiện tượng tương tự tại Việt Nam dựa trên sự tương đồng về bối cảnh.

1. Phân loại các cuộc biểu tình tại Trung Quốc (Theo báo cáo Freedom House)

Báo cáo của Freedom House cho thấy số lượng các cuộc phản kháng tại Trung Quốc gia tăng rõ rệt, đặc biệt là trong giai đoạn suy thoái kinh tế sau đại dịch. Các vụ việc được phân loại theo nguyên nhân và địa bàn hoạt động chính như sau:

🔹 Phân loại theo nguyên nhân cốt lõi

1. Tranh chấp lao động (Chiếm tỷ lệ lớn nhất: từ 33% đến trên 50%)

Quy mô tổng thể: Các nhóm lao động/công nhân dẫn đầu từ 33% (trong các giai đoạn đầu khảo sát) cho đến hơn 50% tổng số vụ việc tại nhiều thời điểm (ví dụ: quý cuối năm, công nhân chiếm tới 54% tổng số sự kiện phản kháng).
Lượng vụ việc cụ thể: Tính riêng trong các báo cáo phân tích sâu, hàng trăm đến hàng nghìn vụ việc liên quan đến nợ lương, đình công, sa thải được ghi nhận mỗi năm. Ví dụ, trong các đợt cao điểm giáp Tết Nguyên đán, dữ liệu ghi nhận mức tăng vọt 60% các sự kiện đòi lương chỉ trong vòng vài tháng trước kỳ nghỉ.
Bối cảnh vĩ mô đi kèm: Dữ liệu chính thức từ phía Trung Quốc cũng phản ánh áp lực này khi số lượng các tranh chấp lao động nộp tại các cơ quan lao động địa phương đã tăng vọt lên 665.000 vụ vào năm 2024 (tăng 510% so với mốc năm 2007), cho thấy quy mô thực tế của sự bất bình trong lực lượng lao động là rất lớn.

2. Tranh chấp Bất động sản & Đất đai (Chiếm khoảng 14% – 25%)

Quy mô tổng thể: Chủ sở hữu nhà/người mua nhà chiếm khoảng 22% tổng số sự kiện phản kháng trong các kỳ báo cáo gần đây. Cùng với đó, cư dân nông thôn (vụ việc liên quan đến đất đai) chiếm khoảng 14%.
Phạm vi địa bàn: Các cuộc biểu thị và khiếu kiện về nhà ở, dự án treo đã lan rộng tại 27 trên tổng số 31 tỉnh thành/khu vực của Trung Quốc, cho thấy đây là một vấn đề mang tính hệ thống gắn liền với thị trường bất động sản chứ không phải hiện tượng đơn lẻ.

3. Các nhóm nguyên nhân khác (Khoảng 10% – 15%)

Phần còn lại bao gồm các nhóm: nạn nhân của các vụ lừa đảo tài chính/quỹ đầu tư, người tiêu dùng, người nghỉ hưu khiếu kiện chế độ, sinh viên/giới trí thức phản đối các quy định hoặc điều kiện thực tập. Dù chiếm tỷ lệ nhỏ hơn khối lao động và bất động sản, các vụ việc này vẫn đóng góp hàng trăm sự kiện mỗi năm vào cơ sở dữ liệu giám sát.

Tổng quan quy mô qua con số tổng cộng:

Tính đến nay, hệ thống của Freedom House đã ghi nhận tổng cộng hơn 14.300 trường hợp bất mãn/kháng cự tại Trung Quốc, trong đó quy mô tăng trưởng mạnh theo các năm (ví dụ riêng năm 2025 ghi nhận hơn 5.300 sự kiện, tăng 44% so với năm trước đó). Điều này cho thấy bất mãn kinh tế – xã hội xuất phát từ các nguyên nhân cốt lõi trên diễn ra với tần suất hàng chục vụ mỗi ngày trên toàn quốc.

🔹 Nơi xảy ra các cuộc biểu tình

Địa bàn tỉnh/thành phố tập trung đông nhất:
- Quảng Đông : Luôn là tâm điểm của các cuộc biểu tình lao động do tập trung mật độ cao các nhà máy sản xuất, xuất khẩu và công nhân nhập cư.
- Hà Nam, Hồ Nam, Sơn Đông, Chiết Giang: Các khu vực công nghiệp lớn và các tỉnh đang gặp khó khăn về bong bóng bất động sản.
- Thiểm Tây, Bắc Kinh, Thượng Hải: Có tỷ lệ vụ việc/dân số cao (tập trung vào các đơn khiếu nại chính trị, tài chính hoặc biểu tình sinh viên).
Địa điểm cụ thể bùng phát:
- Cổng nhà máy / Trụ sở doanh nghiệp: Nơi công nhân đình công và phong tỏa đòi lương.
- Trụ sở chính quyền địa phương: Người dân tập trung căng băng rôn khiếu kiện.
- Công trường xây dựng / Khu đô thị dở dang: Nơi các chủ hộ tập trung yêu cầu bàn giao nhà.

2. Đánh giá xác suất và kịch bản xảy ra tại Việt Nam

Việt Nam và Trung Quốc có nhiều đặc điểm tương đồng về thể chế chính trị, mô hình tăng trưởng kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu/bất động sản, cũng như lực lượng lao động di cư lớn.

Việc xuất hiện các vụ việc bùng phát do cùng nguyên nhân tại Việt Nam có xác suất khá cao đến rất cao, tuy nhiên quy mô và hình thức biểu hiện có sự khác biệt.

Nguyên nhân	Xác suất xảy ra tại Việt Nam	Phân tích chi tiết
1. Tranh chấp lao động (Nợ lương, sa thải, bảo hiểm)	RẤT CAO (Gần như chắc chắn diễn ra thường xuyên)	• Hiện trạng: Các cuộc đình công/ngưng công tập thể tự phát tại Việt Nam diễn ra khá phổ biến trong các khu chế xuất/khu công nghiệp (chủ yếu ở FDI ngành dệt may, da giày, linh kiện…). • Đặc điểm: Thường giải quyết ở quy mô nội bộ nhà máy hoặc có sự can thiệp của Liên đoàn Lao động địa phương để hòa giải.
2. Tranh chấp Bất động sản & Đất đai	CAO (Xảy ra rải rác nhưng kéo dài)	• Đất đai: Tranh chấp giải phóng mặt bằng, giá bồi thường đất nông nghiệp luôn là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến khiếu kiện đông người tại Việt Nam. • Dự án bất động sản: Khi thị trường bất động sản gặp khó khăn, các tranh chấp về chậm bàn giao sổ đỏ, dự án chậm tiến độ, hay trái phiếu doanh nghiệp bất động sản vẫn khiến người dân tập trung băng rôn phản đối.
3. Lừa đảo tài chính / Trái phiếu / P2P	TRUNG BÌNH – CAO	• Các vụ việc liên quan đến trái phiếu doanh nghiệp, ngân hàng vỡ nợ hoặc các sàn đầu tư tiền ảo/đa cấp biến tướng từng ghi nhận nhiều vụ việc người dân tập trung đòi quyền lợi tại các trụ sở ngân hàng hoặc cơ quan quản lý.

3. Những điểm khác biệt giảm thiểu rủi ro bùng phát diện rộng tại Việt Nam

Dù có cùng những nguyên nhân kinh tế – xã hội, khả năng các cuộc phản kháng tại Việt Nam bùng phát thành làn sóng lớn trên toàn quốc như một số thời điểm ở Trung Quốc bị giới hạn bởi các yếu tố:

Phản ứng linh hoạt của nhà cầm quyền địa phương: Đối với các vụ đình công lao động, nhà cầm quyền Cộng Sản Việt Nam thường nhanh chóng cử lực lượng chức năng và công đoàn xuống hạ nhiệt, áp lực buộc chủ doanh nghiệp (đặc biệt tại doanh nghiệp FDI) phải giải quyết tiền lương/chế độ cho công nhân để tránh leo thang.
Quy mô thị trường bất động sản: Mặc dù thị trường bất động sản Việt Nam có những giai đoạn đóng băng, nhưng mức độ nợ đọng bong bóng chưa đến quy mô khổng lồ như các tập đoàn Trung Quốc (như Evergrande, Country Garden), hạn chế bớt nguy cơ đổ vỡ dây chuyền ở quy mô toàn quốc.
Mạng lưới xã hội và cấu trúc làng xã: Mối liên kết dòng họ, gia đình tại Việt Nam vẫn còn đóng vai trò như một “lưới an sinh tự nhiên”, giúp người lao động vượt qua các giai đoạn mất việc làm ngắn hạn dễ dàng hơn.

Dự báo

Xác suất các vụ việc nhỏ lẻ/cục bộ: 90% – 100% (Sẽ tiếp tục diễn ra thường xuyên tại các khu công nghiệp và các dự án bất động sản gặp sự phản đối của người dân).
Xác suất biến thành biểu tình diện rộng/toàn quốc: THẤP, trừ khi có sự kết hợp đồng thời giữa một cuộc khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng và sự thiếu hụt kiểm soát từ chính quyền địa phương./.