Các điểm nóng trong Hội Nghị Thượng Đỉnh Hoa Kỳ – Trung Quốc vào tháng 9/2026

Nguyễn Ngọc Bảo

Chuyến thăm cấp nhà nước của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Hoa Kỳ (23–25/09/2026) và cuộc đàm phán với Tổng thống Donald Trump mang tính bước ngoặt chiến lược. Được giới phân tích gọi là “Thượng đỉnh 3T” (Taiwan, Technology, Trade – Đài Loan, Công nghệ, Thương mại), sự kiện này diễn ra trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu đầy biến động với các cuộc xung đột tại Đông Âu, Trung Đông và cuộc đua công nghệ bùng nổ.

Dưới đây là tổng hợp các điểm thảo luận nóng nhất có nhiều xác xuất được đưa vào trong chương trình nghị sự và những yếu tố cốt lõi sẽ định hình tương quan giữa hai siêu cường trong dài hạn:

I. Các điểm nóng trong Nghị Trình Thượng đỉnh

1. Thương mại, Thuế quan & Khoáng sản chiến lược

Gia hạn Thỏa thuận Hưu chiến về Thương mại: Hai bên đàm phán gia hạn thỏa thuận tạm hoãn cuộc chiến thuế quan (dự kiến hết hạn vào tháng 11/2026). Đáng chú ý là đề xuất cắt giảm thuế quan song phương đối với gói hàng hóa trị giá khoảng 30 tỷ USD từ mỗi bên. Trong lúc thặng dư thương mại của Trung Quốc đối với Hoa Kỳ đã giảm xuống 1/3 trong 2025 (từ 300 tỷ USD xuống 200 tỷ USD) và tiếp tục giảm trong 2026.
Đất hiếm vs. Thuế năng lượng: Bắc Kinh dùng việc nới lỏng hạn chế xuất khẩu đất hiếm và khoáng sản chiến lược (hết hạn vào tháng 11/2026) làm quân bài thương lượng. Mối đe dọa từ phía Hoa Kỳ là các đạo luật trừng phạt mới cho phép áp thuế lên tới 100% đối với những quốc gia thu mua năng lượng từ Nga và Iran.

2. Cuộc đua Trí tuệ Nhân tạo (AI) & Công nghệ Tiên tiến

Quản trị rủi ro AI & An ninh Quốc gia: Hoa Kỳ chủ động đề xuất cơ chế thông báo sự cố AI ảnh hưởng đến an ninh quốc gia. Hai bên tìm kiếm điểm chung về “rào chắn” (guardrails) an ninh nhằm tránh nguy cơ AI mất kiểm soát trong lĩnh vực quân sự và chiến tranh mạng.
Kiểm soát xuất khẩu bán dẫn: Trung Quốc phản đối các lệnh trừng phạt chip và thiết bị quang khắc của Hoa Kỳ, trong khi Washington kiên quyết bảo vệ lợi thế phần cứng (Nvidia, OpenAI). Sự xuất hiện của các CEO công nghệ hàng đầu Hoa Kỳ (Elon Musk, Jensen Huang, Sam Altman, Tim Cook) tại tiệc chiêu đãi cấp nhà nước phản ánh tầm quan trọng cực kỳ lớn của mảng này.

3. Vấn đề Đài Loan & Bán vũ khí Quốc phòng

Gói bán vũ khí 11-14 tỷ USD: Bắc Kinh gia tăng sức ép yêu cầu Hoa Kỳ hủy bỏ hoặc cắt giảm gói cung cấp vũ khí lớn dành cho Đài Loan.
“Ranh giới đỏ” về chủ quyền: Chủ tịch Tập Cận Bình tiếp tục khẳng định vấn đề Đài Loan là “ranh giới đỏ đầu tiên không được bước qua”, trong khi Hoa Kỳ duy trì chính sách “Mơ hồ Chiến lược” (Strategic Ambiguity), ưu tiên duy trì hòa bình trên Eo biển Đài Loan và thiết lập cùng với Nhật, một sự hiện diện quân sự thường trực qua hỏa lực tầm xa trên chuỗi đảo thứ nhất, trải dài từ quần đảo Ryukyu đến Phi Luật Tân.

4. Xung đột địa chính trị toàn cầu (Ukraine & Trung Đông)

Chiến tranh tại Ukraine: Hoa Kỳ thúc giục Trung Quốc sử dụng ảnh hưởng đối với Nga để chấm dứt cuộc chiến đã bước qua năm thứ năm. Trung Quốc muốn trận chiến tại Ukraine kéo dài nhằm làm suy yếu « đồng minh » Nga, để dễ bề khống chế, và đe doạ sườn phía Đông của NATO.
Khủng hoảng năng lượng & Căng thẳng Hoa Kỳ – Iran: Hoa Kỳ yêu cầu Trung Quốc cắt giảm thu mua dầu thô từ Iran. Phía Trung Quốc hối thúc Hoa Kỳ quay lại các cơ chế đàm phán ngoại giao đối với vấn đề Tehran, để duy trì sự sống còn của quân cờ Iran tại Trung Đông, trong chiến lược phân tán sức mạnh quân sự của Hoa Kỳ.

II. Các yếu tố định hình lâu dài tương quan Hoa Kỳ – Trung Quốc

Bất chấp kết quả ngắn hạn của thượng đỉnh, cục diện cạnh tranh giữa hai siêu cường trong thế kỷ 21 sẽ chịu sự chi phối bền vững bởi 4 trụ cột chiến lược sau:

1. Cuộc đua về AI và Quân sự tự động hóa

AI không còn là câu chuyện thương mại mà đã trở thành hạ tầng chiến tranh thế hệ mới.

Hoa Kỳ sở hữu lợi thế tuyệt đối về kho dữ liệu khổng lồ, thiết kế chip tiên tiến và mô hình AI nền tảng.
Trung Quốc nắm ưu thế về năng lực sản xuất quy mô lớn và tốc độ ứng dụng AI vào thiết bị tự hành (UAV, USV) và chiến tranh mạng.
Tương quan lâu dài: hai bên sẽ thiết lập cán cân răn đe AI để tránh một cuộc chiến tranh thuật toán (algorithmic warfare) bùng nổ ngoài tầm kiểm soát.

2. Sự phân tách chuỗi cung ứng Chiến lược

Thế giới đang chia làm hai hệ sinh thái công nghệ – công nghiệp song song:

Khống chế thượng nguồn (Trung Quốc): Nắm giữ thế độc quyền tinh chế khoáng sản thiết yếu (đất hiếm, Lithium, Cobalt) và năng lực sản xuất công nghiệp nặng.
Tự chủ hạ nguồn (Hoa Kỳ & Đồng minh): Nỗ lực tái thiết mạng lưới sản xuất tại các quốc gia thân thiện (friend-shoring) để thoát khỏi sự phụ thuộc vào đại lục.
Tương quan lâu dài: Sự đứt gãy hoàn toàn sẽ khó có thể xảy ra, nhưng hai bên sẽ liên tục duy trì thế “bắt giam kinh tế lẫn nhau” (Mutually Assured Economic Destruction) thông qua thuế quan và hạn chế xuất khẩu.

3. Cạnh tranh Không gian An ninh Hàng hải & Các Vùng đệm Địa chính trị

Biển Đông, Eo biển Đài Loan, và khu vực Ấn Độ Dương – Thái Binh Dương là những ranh giới địa chính trị trực tiếp.

Trung Quốc tiếp tục triển khai chiến thuật “vùng xám” để gặm nhấm thực địa và khẳng định chủ quyền.
Hoa Kỳ duy trì mạng lưới liên minh đa tầng (AUKUS, Quad, Hiệp ước song phương với Philippines, Nhật Bản) để bao vây kiềm chế.
Tương quan lâu dài: Hai bên chấp nhận trạng thái “Hạ nhiệt mang tính chiến thuật” ở cấp cao nhất nhưng gia tăng cọ xát kiểm soát tại các chuỗi đảo và tuyến hàng hải chiến lược.

4. Tái cấu trúc Hệ thống Tài chính & Tiền tệ Toàn cầu

Sự lạm dụng các lệnh trừng phạt dựa trên đồng USD của Hoa Kỳ buộc Trung Quốc và các nước Nam Bán cầu (Global South/BRICS) đẩy mạnh xây dựng hệ thống thanh toán thay thế.
Hoa Kỳ sẽ bảo vệ thế bá chủ của đồng USD và hệ thống SWIFT bằng mọi giá; trong khi Trung Quốc gia tăng nội tệ hóa thương mại (Nhân dân tệ) và thử nghiệm tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương (CBDC).

Tóm lại

Thượng đỉnh Trump – Tập Cận Bình tại Washington không nhằm mục đích biến Hoa Kỳ và Trung Quốc thành đồng minh hay triệt tiêu cạnh tranh, mà là nỗ lực “quản trị sự đối đầu” (Managed Competition). Trong một thế giới đa cực đầy biến động, mối quan hệ Hoa Kỳ – Trung sẽ vận hành theo mô hình: Hợp tác có điều kiện ở bề nổi, Cạnh tranh khốc liệt ở chiều sâu, và Giữ vững rào chắn để không bùng nổ xung đột trực tiếp, tuy nhiên với điều kiện Trung Quốc từ bỏ quyết tâm xâm chiếm Đài Loan.