Nguyễn Công Bằng
Căng thẳng trên thực tế
Sáng ngày 18 tháng 9 năm 2026, tàu CCG-21585 của Cảnh sát biển Trung Quốc đã đâm vào tàu BRP Datu Magat Salamat (MMOV 3015) thuộc Cục Nghề cá và Nguồn lợi Thủy sản (BFAR) — chính là con tàu mà Cảnh sát biển Philippines (PCG) đã hỗ trợ vào ngày hôm trước trong khi thực hiện tuần tra trên biển để cung cấp nhiên liệu hỗ trợ cho ngư dân.
Tính đến 11:48 sáng cùng ngày, mức độ hư hại ở mạn phải tàu đã được xác nhận: Lan can chính bị cong, gãy và bung rời; các cột trụ kim loại và kết cấu đỡ bị biến dạng; các thiết bị và vật dụng trên boong bị xê dịch, với nhiều mảnh vỡ vương vãi khắp boong tàu.
Ngay cả sau vụ va chạm, tàu CCG-21585 vẫn thực hiện thêm một hành động nguy hiểm khác khi chạy ngang qua ngay phía sau đuôi tàu ở khoảng cách chỉ khoảng 5 mét.
Sự việc diễn ra tại tọa độ 09°34.445′ Bắc, 116°53.714′ Đông — cách Bãi cạn Abad Santos khoảng 6,36 hải lý về phía Bắc-Tây Bắc và chỉ cách bờ biển Palawan khoảng 54 hải lý — theo Philippines cho biết là nằm hoàn toàn trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines.
Philippines đã nêu rõ: “Cần làm rõ nhiệm vụ của con tàu này: Nó đang vận chuyển nhiên liệu cho ngư dân Philippines để họ có thể tiếp tục đánh bắt trong vùng biển của chúng ta và duy trì nguồn cung thực phẩm cho người dân Philippines. Cảnh sát biển Trung Quốc đã cố tình đâm vào một tàu dân sự của chính phủ đang thực hiện nhiệm vụ nhân đạo và hỗ trợ sinh kế, gây nguy hiểm đến tính mạng của các thủy thủ Philippines trên tàu. Những hành động này vi phạm trắng trợn Quy tắc quốc tế về phòng ngừa va chạm trên biển năm 1972 (COLREGs), Phán quyết Trọng tài năm 2016 và Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS).”
Lập luận của Trung Quốc
Trung Quốc thì bác bỏ các yêu sách của Philippines đối với Đá Vành Khăn (Meiji Reef), Đá Xu Bi (Zhubi Reef) và Đảo Thị Tứ (Zhongye Island), đồng thời cho rằng yêu sách về quyền tài phán biển của Philippines đối với các thực thể này là bất hợp pháp.
Phát biểu tại cuộc họp báo ngày 15/9, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn cho rằng quần đảo Nam Sa, bao gồm Đá Vành Khăn, Đá Xu Bi và Đảo Thị Tứ, là lãnh thổ vốn có của Trung Quốc. Theo ông Quách, việc Trung Quốc tiến hành xây dựng và các hoạt động khác trên lãnh thổ của mình là những vấn đề thuộc chủ quyền Trung Quốc và hoàn toàn chính đáng, hợp pháp. Quách Gia Côn cũng cho rằng phạm vi lãnh thổ của Philippines đã được xác định bởi một loạt điều ước quốc tế và quần đảo Nam Sa chưa bao giờ thuộc lãnh thổ Philippines. Dựa trên nguyên tắc của luật pháp quốc tế rằng chủ quyền đối với đất liền quyết định các quyền trên biển, ông cho rằng yêu sách về quyền tài phán hàng hải của Philippines đối với lãnh thổ mà Trung Quốc tuyên bố chủ quyền là bất hợp pháp.
Theo phía Trung Quốc, lập trường của Philippines đối với Đá Xu Bi cũng có sự thay đổi. Quách Gia Côn cho biết Philippines từng tuyên bố Đá Xu Bi nằm trong Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) và thềm lục địa của nước này, nhưng sau đó lại cho rằng thực thể này nằm trong lãnh hải của Đảo Thị Tứ, nơi Philippines đang chiếm đóng. Bắc Kinh cho rằng sự thay đổi này cho thấy yêu sách của Manila là không nhất quán và không có cơ sở.
Liên quan đến Phán quyết Trọng tài năm 2016 về Biển Đông và Đạo luật Vùng biển của Philippines, Quách Gia Côn tiếp tục khẳng định lập trường lâu nay của Bắc Kinh là không chấp nhận phán quyết trọng tài. Theo ông, vụ kiện trọng tài là một “sự thao túng chính trị” của Philippines nhằm đạt được những lợi ích mà Trung Quốc cho là bất hợp pháp. Bắc Kinh cho rằng phán quyết này “bất hợp pháp, vô hiệu và không có giá trị ràng buộc.”
Trung Quốc đồng thời phản đối Đạo luật Vùng biển của Philippines, cho rằng văn bản này đưa Bãi cạn Scarborough, phần lớn các đảo và đá thuộc quần đảo Nam Sa cùng các vùng biển liên quan vào vùng biển của Philippines, qua đó xâm phạm chủ quyền lãnh thổ và các quyền, lợi ích hàng hải của Trung Quốc. Bắc Kinh tuyên bố sẽ tiếp tục áp dụng các biện pháp kiên quyết nhằm bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và các quyền, lợi ích hàng hải, đồng thời yêu cầu Philippines chấm dứt những hành động mà Trung Quốc cho là xâm phạm và khiêu khích.
Đối thoại quốc phòng Seoul
Vấn đề Biển Đông đã trở thành một trong những chủ đề được thảo luận tại Đối thoại Quốc phòng Seoul năm 2026, diễn ra tại Hàn Quốc từ ngày 7-9/9/2026. Philippines – quốc gia có tranh chấp kéo dài với Trung Quốc ở Biển Đông và từng đưa vụ việc ra Tòa Trọng tài Thường trực tại La Haye – cử Bộ trưởng Quốc phòng Gilberto C. Teodoro Jr. tham dự diễn đàn. Ông cùng các quan chức quốc phòng cấp cao, các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia an ninh từ nhiều nơi trên thế giới thảo luận về môi trường an ninh khu vực và toàn cầu đang thay đổi.
Đối thoại Quốc phòng Seoul là diễn đàn an ninh đa phương thường niên do Bộ Quốc phòng Hàn Quốc tổ chức từ năm 2012. Diễn đàn được nâng cấp lên cấp bộ trưởng vào năm 2023. Sự kiện năm nay là lần thứ 15, quy tụ khoảng 1.000 quan chức và chuyên gia từ 67 quốc gia và tổ chức quốc tế, trong đó có các bộ trưởng quốc phòng của Cộng hòa Czech, Papua New Guinea, Philippines và Uganda.
Phát biểu tại phiên toàn thể đầu tiên với chủ đề “Cấu trúc hợp tác vì sự ổn định quốc tế,” Teodoro tái khẳng định cam kết của Philippines đối với luật pháp quốc tế và trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 và phán quyết trọng tài năm 2016 về Biển Đông. Phán quyết năm 2016 đã bác bỏ cơ sở pháp lý đối với một số yêu sách hàng hải của Trung Quốc. Teodoro nhấn mạnh sự cần thiết của hợp tác giữa các đối tác nhằm thúc đẩy hòa bình, ổn định và an ninh, đồng thời đề cao việc đặt “an ninh con người” ở vị trí trung tâm.
Bên lề diễn đàn, Bộ trưởng Teodoro đã có các cuộc gặp với người đồng cấp Hàn Quốc Ahn Gyu Back và Tướng Xavier Brunson, Tư lệnh Lực lượng Mỹ tại Hàn Quốc (USFK). Các cuộc gặp tập trung vào quan hệ đối tác chiến lược Philippines – Hàn Quốc, hiện đại hóa quốc phòng, giao lưu quân sự, khả năng tương tác, an ninh mạng, an ninh không gian và các vấn đề an ninh khu vực.
Đáng chú ý, tranh luận liên quan đến Biển Đông đã diễn ra ngay tại phiên toàn thể đầu tiên. Trong bài phát biểu, Teodoro cáo buộc một số quốc gia sử dụng sức mạnh để gây sức ép đối với các nước nhỏ hơn, đồng thời kêu gọi tôn trọng luật pháp quốc tế và UNCLOS. Ông khẳng định Philippines không đánh đổi lãnh thổ và chủ quyền, đồng thời sẽ tiếp tục phản đối những hành động mà Manila cho là vi phạm luật pháp quốc tế.
Trong lúc Bộ trưởng Teodoro phát biểu, một nhân viên diễn đàn đã chuyển cho ông một văn bản được cho là từ phía Trung Quốc. Văn bản bác bỏ Phán quyết Trọng tài năm 2016 về Biển Đông và mô tả phán quyết này là “bất hợp pháp, vô hiệu và không có giá trị pháp lý.” Teodoro đã công khai phản ứng, cho rằng cách thức đưa văn bản vào diễn đàn là không phù hợp và thể hiện sự thiếu tôn trọng đối với diễn đàn cũng như luật pháp quốc tế.
Dân quân biển Trung Quốc được tăng vai trò?
Trong một diễn biến khác, một chuyên gia Trung Quốc đề xuất tăng cường sử dụng dân quân biển như một lực lượng bổ trợ cho hải cảnh và hải quân nhằm duy trì sự hiện diện thường xuyên tại Biển Đông. Đề xuất này được Ngô Sĩ Tồn, Chủ tịch sáng lập Viện Nghiên cứu Biển Đông Quốc gia Trung Quốc (NISCSS), đưa ra ngày 15/9 bên lề Diễn đàn Hương Sơn Bắc Kinh – một hội nghị quốc phòng thường niên có sự tham dự của các quan chức và chuyên gia từ nhiều quốc gia.
Ngô Sĩ Tồn cho rằng Trung Quốc cần tăng cường năng lực trên biển, trong đó có cả lực lượng hải cảnh và dân quân biển. Theo ông, nhiệm vụ chính của lực lượng dân quân biển vẫn là đánh bắt cá, nhưng trong những thời điểm nhất định, lực lượng này có thể được sử dụng để bảo vệ các quyền và lợi ích trên biển theo quan điểm của Trung Quốc. Phần lớn thành viên dân quân biển Trung Quốc là ngư dân. Lực lượng này ngày càng được nhắc đến trong bối cảnh các vụ đối đầu giữa Trung Quốc và Philippines tại Biển Đông gia tăng. Philippines nhiều lần cáo buộc tàu dân quân biển Trung Quốc hoạt động tại khu vực Bãi cạn Scarborough. Theo Lực lượng Bảo vệ Bờ biển Philippines (PCG), 3 tàu được xác định là tàu dân quân biển Trung Quốc đã tham gia một vụ đối đầu tại khu vực này hồi tháng 7.
Ngô Sĩ Tồn cho biết thêm rằng việc tăng cường lực lượng dân quân biển xuất phát từ tình hình căng thẳng tại Scarborough và dự báo các hoạt động tại khu vực này có thể tiếp tục gia tăng. Đáng chú ý, nhận định của ông được đưa ra trong bối cảnh giới chức Trung Quốc trước đây nhiều lần phủ nhận hoặc bác bỏ cáo buộc về sự tham gia của dân quân biển trong các vụ đối đầu trên Biển Đông.
Tuy nhiên, Sách trắng Quốc phòng năm 2013 của Trung Quốc đã xếp lực lượng dân quân vào một trong ba thành phần của lực lượng vũ trang nước này, qua đó nâng cao tầm quan trọng của lực lượng này cả trên bộ lẫn trên biển. Theo Ngô Sĩ Tồn, dân quân biển nên đóng vai trò bổ trợ cho hải quân và hải cảnh. Tùy tình hình, các tàu dân quân biển có thể được sử dụng để bảo vệ những tàu cá khác, hỗ trợ bảo vệ các cơ sở ngoài khơi, đồng thời thực hiện nhiệm vụ giám sát và thu thập thông tin. Ông cho rằng duy trì thường xuyên tàu hải quân hoặc hải cảnh trên biển đòi hỏi chi phí lớn. Trong khi đó, tàu dân quân biển có trọng tải từ vài trăm đến khoảng 1.000 tấn và có chi phí vận hành thấp hơn. Vì vậy, lực lượng này có thể được sử dụng để duy trì sự hiện diện lâu dài trên biển, thực hiện các hoạt động quan sát, theo dõi, nhận diện và cung cấp thông tin.
Kết luận
Trong một báo cáo mới công bố, Sáng kiến Minh bạch Hàng hải Châu Á (AMTI) thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cho biết lực lượng dân quân biển Trung Quốc đã được triển khai tại Biển Đông với quy mô cao kỷ lục. Theo đó, số lượt triển khai tàu dân quân biển trung bình mỗi ngày trong năm 2025 là 241 tàu, tăng so với mức 232 tàu mỗi ngày của năm 2024 và là mức cao nhất được AMTI ghi nhận.
Những diễn biến trên cho thấy hoạt động của các lực lượng chấp pháp, quân sự và dân sự trên biển tiếp tục là một trong những yếu tố làm gia tăng căng thẳng giữa Trung Quốc và Philippines tại Biển Đông. Trong khi Bắc Kinh nhấn mạnh yêu sách chủ quyền và quyền lợi biển của mình, Manila tiếp tục khẳng định các quyền theo luật pháp quốc tế và pháp luật trong nước, khiến các hoạt động trên thực địa và những tranh luận về quyền trên biển tiếp tục diễn ra.-
Nguyễn Công Bằng
Để lại một bình luận