Bình Nguyên
Trong lúc báo chí “mậu dịch” nhắc đi nhắc lại những lời hữu nghị, thì bản đồ hiện diện quân sự quanh Việt Nam đang thay đổi. Câu hỏi đặt ra với những người đang tự ru ngủ: Những thay đổi ấy đã được đánh giá đến đâu, đã cho người dân biết những gì, và ai sẽ chịu trách nhiệm nếu mọi sự đến muộn màng?
Những chuyến đi và câu hỏi còn bỏ ngỏ
Ngày 8/10/2026, khi Hội nghị Trung ương 4 chưa bế mạc, Thủ tướng Lê Minh Hưng lên đường thăm Lào, rồi Campuchia. Ngày 13/10, ông tiếp riêng bộ trưởng quốc phòng hai nước tại Hà Nội. Từ ngày 14 đến 16/10, Thường trực Ban Bí thư Lào Vilay Lakhamphong cũng thăm Việt Nam.
Lịch tiếp xúc dày đặc đáng được đặt trong bối cảnh chiến lược. Tuy rằng, các chuyến thăm tự chúng chưa chứng minh, một cuộc khủng hoảng đang ở phía chân trời. Chuyến đi của ông Hưng đã được công bố trước; các bộ trưởng quốc phòng Lào và Cam Bốt sang dự cuộc gặp thường niên và diễn tập ba bên. Điều cần khảo sát sâu hơn nằm ở những vấn đề an ninh phía sau các lịch trình ấy.
Ngày 29/9, Lào và Trung Quốc khánh thành cơ sở hỗ trợ, huấn luyện chung cùng học viện hàng không tại Ban Keun. KPL xác nhận người dự lễ có Phó thủ tướng, Bộ trưởng Quốc phòng Lào Khamlieng Outhakaysone và phái đoàn Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Chính ông Khamlieng được Thủ tướng Hưng tiếp tại Hà Nội hai tuần sau đó. (1)
Đây là hợp tác quân sự chính thức ở cấp nhà nước. Với Ream tại Campuchia, việc Trung Quốc tài trợ nâng cấp và mở trung tâm hỗ trợ, huấn luyện chung cũng đã công khai. Bởi vậy, câu hỏi “chủ trương của ai?” đã có phần trả lời rõ ràng: Những chính phủ liên quan đã lựa chọn và tổ chức thực hiện sự hợp tác ấy.
Điều chưa rõ là Hà Nội đã nhận được những giải thích và bảo đảm cụ thể nào?
Tuyên bố hữu nghị không thay thế được câu hỏi về an ninh
Trong hội đàm ngày 9/10, hai thủ tướng Việt Nam và Campuchia tái khẳng định nguyên tắc không để bất kỳ lực lượng nào sử dụng lãnh thổ nước này gây phương hại đến an ninh và lợi ích nước kia. Đây là cam kết hai chiều, có giá trị chính trị. Nhưng giá trị thực tế lại phụ thuộc vào cách thực hiện. (2)
Quân đội Trung Quốc được tiếp cận những khu vực nào? Ai quyết định hoạt động của phương tiện và nhân sự nước ngoài? Có giới hạn đối với trinh sát, hậu cần, lưu trú dài ngày và việc mở rộng chức năng cơ sở hay không? Nếu xuất hiện bất đồng về điều gì cấu thành “phương hại,” cơ chế tham vấn nào được kích hoạt?
Những bản tin dài về tình hữu nghị keo sơn, đoàn kết đặc biệt và lòng tin chính trị chưa cho công chúng sự an tâm tương xứng.
Người đọc biết lễ đón diễn ra trọng thể, quan hệ tiếp tục đi vào chiều sâu. Nhưng họ khó biết tình thế an ninh đã thay đổi thế nào. Thông tin nghi lễ càng nhiều, các bản tin càng “tràng giang đại hải” bao nhiêu thì khoảng trống thông tin thực chất càng thiếu vắng và đáng chất vấn bấy nhiêu.
Bảo vệ bí mật tác chiến là cần thiết. Nhưng che khuất những chuyển biến chiến lược bằng ngôn ngữ trấn an lại có thể làm suy yếu khả năng chuẩn bị của xã hội. Người dân có quyền hiểu vì sao những quyết định quân sự ở sát không gian sinh tồn của đất nước đáng phải quan tâm.
Sức ép tích tụ, hiểm họa không đến trong một buổi
Reuters ngày 6/10 công bố phân tích ảnh vệ tinh cho thấy những máy bay được chuyên gia nhận diện là K-8 và phương tiện hỗ trợ tại Ban Keun. Việc xây dựng tiếp diễn khiến chức năng tương lai của cơ sở càng cần được theo dõi. Những dấu hiệu đó chưa chứng minh một kế hoạch tiến công Việt Nam; nhưng chúng đủ để đòi hỏi đánh giá nghiêm túc về khả năng triển khai các phương án quân sự. (3)
Trên CNA ngày 10/10, học giả Ian Storey thuộc ISEAS nhận định Ban Keun, đặt cạnh Ream và các cơ sở trên Biển Đông, cho thấy Trung Quốc đang lấn vào không gian chiến lược của Việt Nam. Tuy nhận định cũng lưu ý cơ sở hiện nay chưa làm tăng mạnh năng lực tác chiến tức thời của Bắc Kinh. (4)
Chính sự phân biệt ấy làm cảnh báo đáng suy nghĩ. Một công trình không cần tạo ra ưu thế quyết định ngay lập tức mới có ý nghĩa. Quyền tiếp cận và hạ tầng hỗ trợ có thể tích lũy; chức năng có thể mở rộng. Đến khi khủng hoảng xuất hiện, những điều từng được coi là nhỏ lẻ có thể đã trở thành một điều kiện chiến lược mới.
Ngoài biển, bài của BBC về tàu cá Trung Quốc ngoài khơi Quảng Ngãi dẫn dữ liệu SeaLight về sự hiện diện kéo dài của đội tàu trong vùng đặc quyền kinh tế Việt Nam, có tàu hoạt động gần Lý Sơn. Sức ép ở đây chạm trực tiếp vào sinh kế ngư dân và khả năng thực thi quyền trên biển. (5)
Đó là lý do phải nhìn cả quá trình. Một vụ việc trên biển, một thỏa thuận hậu cần, một đường băng được nâng cấp: Từng sự kiện có thể được giải thích riêng. Trách nhiệm chiến lược đòi hỏi nhận ra hệ quả khi chúng cùng tồn tại.
Bỏ “Tam giác phát triển” – Tín hiệu có từ năm 2024
Ngày 20/9/2024, Campuchia quyết định chấm dứt tham gia khuôn khổ Tam giác phát triển Campuchia–Lào–Việt Nam (CLV). Đến nay đã hơn hai năm, chứ không phải một diễn biến vừa xuất hiện. (6)
Theo giải thích của Phnom Penh và tin AP lúc đó, quyết định gắn với tranh cãi trong nước về lãnh thổ và sức ép chính trị quanh cơ chế hợp tác. Nhìn lại từ hôm nay, việc rút khỏi CLV có thể được đọc như màn dạo đầu của một quá trình nới lỏng những ràng buộc truyền thống với Việt Nam: Một khuôn khổ hợp tác ba bên bị gỡ bỏ, trong khi quan hệ quân sự với Trung Quốc tiếp tục được củng cố.
Nhưng diễn biến trên là đáng kể đối với Hà Nội: Một khuôn khổ hợp tác lâu năm có thể bị chấm dứt khi tính toán chính trị thay đổi. Ký ức đồng minh và những cuộc gặp cấp cao không bảo đảm các cơ chế gắn kết sẽ tự tồn tại.
Trong khi một khuôn khổ phát triển ba bên kết thúc, thì hợp tác quốc phòng giữa Campuchia và Trung Quốc lại tiếp tục được củng cố. Đặt cạnh nhau, các diễn biến ấy buộc Việt Nam phải xem xét sức hấp dẫn và độ bền của chính những quan hệ mình đang dựa vào. Hữu nghị muốn bền phải có lợi ích thiết thực, lòng tin xã hội và năng lực hợp tác, thay vì chỉ có sự đồng thuận trong tuyên bố giữa các lãnh đạo.
Campuchia mới đây đã ban hành luật quân dịch ngày 23/5/2026: nam công dân 18–25 tuổi thuộc diện nghĩa vụ 24 tháng; nữ tham gia tự nguyện. AP đặt thay đổi này trong bối cảnh xung đột với Thái Lan, chứ chưa phải chứng cứ Campuchia chuẩn bị đánh Việt Nam. Tuy nhiên, khả năng huy động và huấn luyện quân sự của một nước láng giềng là điều chính sách quốc phòng phải theo dõi, cùng với quan hệ quân sự của nước ấy với các cường quốc. (7)
Phnom Penh: Phải đọc cả cấu trúc quyền lực
Một bài bình luận đang được chia sẻ trên Facebook gợi thêm một hướng phân tích hữu ích: quan hệ với Campuchia phải được đánh giá qua cấu trúc quyền lực và những lợi ích có thể thay đổi, thay vì chỉ qua tình cảm giữa các cá nhân lãnh đạo. (9)
Hun Manet giữ cương vị thủ tướng, nhưng Hun Sen vẫn có ảnh hưởng lớn với tư cách Chủ tịch Đảng Nhân dân Campuchia và Chủ tịch Thượng viện. Báo cáo CRS của Quốc hội Mỹ tháng 6/2025 xác nhận vị trí của Hun Sen trong đảng cầm quyền; Reuters tháng 7/2025 cũng phân tích vai trò nổi bật của ông trong xung đột biên giới với Thái Lan. (10)
Có thể dùng hình ảnh “hai trung tâm” để mô tả sự đan xen giữa điều hành chính phủ và ảnh hưởng chính trị của thế hệ cũ. Nhưng chưa nên từ hình ảnh ấy suy ra cha con Hun Sen–Hun Manet đang đối đầu hoặc có hai bộ máy quyết định tách biệt. Điều Hà Nội quan tâm là một cam kết được bảo đảm bởi những cơ quan nào, ai có khả năng thực thi, và nó có đứng vững khi cán cân quyền lực thay đổi?
Bằng cấp phương Tây của Hun Manet không bảo đảm định hướng đối ngoại thân phương Tây. Ký ức chiến trường của Hun Sen cũng không tự động bảo đảm lợi ích Việt Nam. Tiểu sử cá nhân chỉ là một phần của phân tích; lợi ích của nhà nước, mạng lưới quyền lực và những ràng buộc địa chính trị mới quyết định khả năng thực hiện cam kết.
Bởi vậy, ngoại giao với Phnom Penh phải có chiều sâu ở nhiều cấp: chính phủ, quốc hội, đảng cầm quyền, quân đội, giới nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư. Quan hệ càng phụ thuộc vào vài kênh cá nhân, rủi ro càng lớn khi những người giữ các kênh ấy thay đổi tính toán hoặc rời vị trí.
Ba phép thử: Đường biên, con người và nguồn nước
Bài học này thể hiện rõ qua ba hồ sơ mà các tuyên bỗ hữu hảo không thể tự giải quyết.
Trước hết là biên giới. Phân giới, cắm mốc đòi hỏi cơ sở pháp lý, dữ liệu kỹ thuật và thỏa thuận được hai bên bảo vệ lâu dài. Nhưng khi tranh chấp bị cuốn vào cạnh tranh chính trị và chủ nghĩa dân tộc, một giải pháp kỹ thuật có thể trở thành đối tượng công kích. Việc Campuchia rút CLV cho thấy sức ép ấy có thể tác động đến cả những cơ chế hợp tác đã tồn tại nhiều năm.
Cách ứng phó của Việt Nam phải bao gồm thông tin chính xác và giải thích công khai phù hợp. Để khoảng trống kéo dài là tạo điều kiện cho tin đồn, nghi kỵ và tâm lý cực đoan ở cả hai phía.
Thứ hai là đời sống pháp lý của cộng đồng gốc Việt tại Campuchia. UNHCR ghi nhận tình trạng thiếu giấy tờ và nguy cơ không quốc tịch; báo cáo của Amnesty International về năm 2025 tiếp tục nêu việc thu hồi hoặc từ chối cấp giấy tờ nhận dạng, cư trú và nhập tịch. Đây là khó khăn có nguồn độc lập ghi nhận, không thể được hóa giải bằng một cuộc thăm hỏi tượng trưng. (11)
Quốc tịch và bảo hộ lãnh sự phải được xử lý theo từng tình trạng pháp lý cụ thể; không thể mặc nhiên coi mọi người gốc Việt là công dân Việt Nam. Nhưng Việt Nam có thể và cần thúc đẩy những giải pháp nhân đạo, minh bạch, không phân biệt đối xử, phối hợp với Campuchia cùng các tổ chức quốc tế. Độ bền của quan hệ phải được đo cả bằng sự an toàn của những người dễ tổn thương nhất.
Thứ ba là nguồn nước và hạ tầng. Campuchia có quyền phát triển giao thông, cảng biển và các tuyến vận tải của mình. Tuy nhiên, một dự án nối với hệ thống Mekong phải được xem xét cả hệ quả xuyên biên giới. Với Funan Techo, cần trả lời bằng dữ liệu: hệ thống vận hành ra sao, nhu cầu nước mùa khô thế nào, tác động tích lũy đến dòng chảy, hệ sinh thái và sinh kế hạ lưu được đánh giá bằng phương pháp nào?
Phân tích của Stimson năm 2024 chỉ ra khoảng thiếu thông tin và đặt vấn đề về tác động xuyên biên giới. Ngay AKP năm 2025 cũng đưa tin phía Campuchia xem xét đáp ứng yêu cầu bổ sung tài liệu của Ủy hội sông Mekong. Những nguồn ấy không cho phép tùy tiện ấn định một tỷ lệ thiệt hại cho đồng bằng; chúng cho thấy yêu cầu minh bạch dữ liệu có cơ sở. (12)
Nước ngọt, đất canh tác và ngư trường là điều kiện sinh tồn. An ninh Tây Nam vì thế vượt ra ngoài phạm vi doanh trại và đường biên. Nếu chỉ nhìn những cái bắt tay mà bỏ qua quyền tiếp cận nước, giấy tờ cư trú và sinh kế, Hà Nội sẽ bỏ sót những nơi rủi ro thấm sâu nhất vào đời sống dân chúng.
Bài học Tây Nam: Đừng chờ đến lúc thực tế buộc phải thừa nhận
Thảm sát ở Ba Chúc là lời nhắc về cái giá khủng khiếp của hiểm họa đối với dân thường. Bài học cần giữ lại không chỉ là chiến thắng cuối cùng, mà còn là năng lực nhận diện nguy cơ trước khi người dân phải trả giá.
Trong sách Đại tướng Lê Đức Anh – Cuộc đời và sự nghiệp cách mạng, phần kể về cuộc họp Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương ngày 15/6/1978 ghi nhận sự mất cảnh giác trước cuộc chiến tranh xâm lược. Đại tướng cũng nhìn lại việc đánh giá sai ý đồ chiến lược, chậm nhận ra nguy cơ chiến tranh. Đó là một sự tự đánh giá được công khai trên hệ thống Tư liệu–Văn kiện của đảng. (8)
Những nhận định sau biến cố không thể trả lại sinh mạng của những người lính đã mất. Giá trị của chúng nằm ở việc buộc thế hệ lãnh đạo sau phải sửa cách đánh giá và ứng xử.
Ngày nay, Campuchia không phải Campuchia Dân chủ thời Pol Pot; quan hệ khu vực cũng đã khác. Chính vì thế, vận dụng bài học lịch sử phải tập trung vào phương pháp: đừng để kỳ vọng chính trị quyết định cách đọc thực tế; đừng coi quan hệ giữa các đảng là bảo hiểm vĩnh viễn cho an ninh giữa các quốc gia.
Với Ream và Ban Keun, quyết định hợp tác ở cấp nhà nước đã công khai. Hà Nội phải đánh giá những quyết định đó bằng khả năng và hệ quả thực tế, kể cả khi tất cả các bên đều tuyên bố không nhằm chống nước thứ ba.
Công khai quá muộn cũng là một sự thất bại
Theo thông tin nội bộ, hiện đang có những ý kiến đòi công khai hơn tình hình an ninh liên quan, trong khi thời điểm và mức độ công bố còn là vấn đề tranh luận. Thông tin này chưa có xác nhận độc lập. Nhưng về nguyên tắc, yêu cầu thông tin trung thực cho người dân cần được ủng hộ. Ai quyết định người dân được biết nguy cơ, và ai chịu trách nhiệm nếu quyết định ấy đến muộn?
Ủng hộ yêu cầu ấy là ủng hộ trách nhiệm bảo vệ đất nước và quyền được biết của nhân dân. Đánh giá nó phải dựa vào nội dung được đề nghị công khai, lợi ích quốc gia và hiệu quả chuẩn bị của xã hội; không cần biến vấn đề này thành việc đứng về một phe quyền lực.
Không phải mọi hồ sơ đều phải công bố. Tuy nhiên, công chúng cần được biết đánh giá khái quát của đảng/nhà nước, những vấn đề đang được yêu cầu làm rõ và các nguyên tắc bảo vệ lợi ích quốc gia. Minh bạch ở mức ấy giúp xây dựng lòng tin và khả năng chuẩn bị, thay vì kích động đối đầu.
Tập thể lãnh đạo cần trả lời bằng chính sách: tăng năng lực giám sát, củng cố thực thi quyền trên biển, làm rõ các cơ chế bảo đảm với láng giềng, phát triển kết nối kinh tế có lợi cho các bên, và mở không gian cho nghiên cứu, phản biện an ninh độc lập.
Việt Nam cũng cần một Lào và một Campuchia có khả năng tự chủ thực chất. Muốn vậy, chính sách láng giềng phải tạo thêm lựa chọn về thị trường, kết nối, giáo dục và phát triển, tôn trọng chủ quyền của họ và giảm nguy cơ phụ thuộc vào bất kỳ một đối tác nào. Một quan hệ được bảo đảm bằng cơ chế, dữ liệu và lợi ích có thể kiểm chứng sẽ bền hơn những lời hứa gắn với “tư duy nhiệm kỳ.”
Một bộ máy mải lo phân bổ quyền lực và đặc lợi sẽ làm suy yếu khả năng tập trung vào những việc ấy. Một hệ thống chỉ thích nghe báo cáo tốt đẹp có thể bỏ lỡ tín hiệu xấu. Trách nhiệm bảo vệ đất nước đòi hỏi đặt lợi ích quốc gia cao hơn sự yên ổn của bộ máy và hình ảnh thành công của người cầm quyền.
Hiểm họa không đợi tranh luận nội bộ ngã ngũ. Không thể để người dân được ru ngủ bằng những lời hữu nghị, rồi khi nguy biến mới yêu cầu các gia đình đưa con em ra biên giới gánh chịu hậu quả. Những gia đình nông dân không thể lấy lại thời gian đã mất; những người lính không thể đòi lại sinh mạng mình sau mọi sai lầm nhận định ở thượng tầng.
Từ Ream đến Ban Keun, điều cần cảnh tỉnh hiện nay là nguy cơ: Tiếp tục nhìn một thực tế đang thay đổi bằng những bảo đảm đã cũ xưa. Đừng để đến ngày buộc phải thừa nhận hiểm họa, người dân mới biết rằng họ đã không được báo trước!
—
Tài liệu tham khảo:
(1) KPL, 30/9/2026, Laos, China Open Joint Aviation Training and Support Center: https://kpl.gov.la/En/detail.aspx?id=107813 ; VietnamPlus, 14/10/2026, Vietnam, Laos, Cambodia strengthen defence cooperation: https://en.vietnamplus.vn/vietnam-laos-cambodia-strengthen-defence-cooperation-post353671.vnp
(2) Cổng Thông tin Chính phủ về hội đàm ngày 9/10/2026: https://en.baochinhphu.vn/prime-minister-holds-talks-with-cambodian-counterpart-hun-manet-in-phnom-penh-111261009213250924.htm
(3) Reuters, 6/10/2026, Attack aircraft, military vehicles visible at new China-Laos base, satellite images show: https://www.reuters.com/world/asia-pacific/attack-aircraft-military-vehicles-visible-new-china-laos-base-satellite-images-2026-10-06/
(4) Ian Storey, CNA, 10/10/2026, China-Laos military facility is a clear win for Beijing: https://www.channelnewsasia.com/commentary/commentary-china-laos-military-facility-clear-win-beijing-6445876
(5) BBC News Tiếng Việt, 19/9/2026, Hàng trăm tàu cá Trung Quốc hoạt động ngoài khơi Quảng Ngãi: Bắc Kinh muốn gì?: https://www.bbc.com/vietnamese/articles/cx4gq0657rdqo (nội dung đối chiếu qua các bản đăng lại).
(6) AP, Cambodia pulls out of a regional development pact after protests: https://apnews.com/article/ddb4e90a277291fa26d33e58ea59f6e9 ; Phnom Penh Post, 26/9/2024: https://phnompenhpost.com/national/manet-khmer-united-after-withdrawal-from-clv-dta/
(7) AKP, 25/5/2026, Mandatory Military Service Law Enacted: https://www.akp.gov.kh/post/detail/371180 ; AP, 25/5/2026: https://apnews.com/article/e2ca64dfe4dbafee22e44033a6ea1bfa
(8) Đại tướng Lê Đức Anh – Cuộc đời và sự nghiệp cách mạng, phần cuối chương 9 và đầu chương 10, hệ thống Tư liệu–Văn kiện Đảng: https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/book/sach-chinh-tri/dai-tuong-le-duc-anh-cuoc-doi-va-su-nghiep-cach-mang-334
(9) Bình luận Facebook Khi Phnom Penh đổi chủ chúng ta lo gì sau cái bắt tay? https://www.facebook.com/search/posts/?q=Phnom%20Penh%20%C4%91%E1%BB%95i%20ch%E1%BB%A7 FB được sử dụng như một nguồn gợi ý phân tích, không làm căn cứ duy nhất cho các dữ kiện trong bài.
(10) Congressional Research Service, Cambodia, cập nhật 24/6/2025: https://www.congress.gov/crs_external_products/IF/PDF/IF10238/IF10238.20.pdf ; Reuters, 31/7/2025, Cambodia’s Hun Sen at the helm in border conflict with Thailand: https://www.reuters.com/world/asia-pacific/cambodias-hun-sen-helm-border-conflict-with-thailand-2025-07-31/
(11) UNHCR, Cambodia: https://www.unhcr.org/uk/where-we-work/countries/cambodia ; Amnesty International, Cambodia 2025: https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/south-east-asia-and-the-pacific/cambodia/report-cambodia/
(12) Stimson Center, 9/5/2024, Impacts of Cambodia’s Funan Techo Canal and Implications for Mekong Cooperation: https://www.stimson.org/2024/impacts-of-cambodias-funan-techo-canal-and-implications-for-mekong-cooperation/ ; AKP, thông tin về yêu cầu bổ sung tài liệu của MRC: https://www.akp.gov.kh/post/detail/335150
Để lại một bình luận