Trần Hùng
Một nền quản trị có thể mắc sai lầm mà vẫn có cơ tiến bộ, nếu xã hội còn đủ khả năng phát hiện, lên tiếng và buộc người có quyền phải sửa sai. Nhưng khi chính những khả năng ấy đang bị làm tê liệt, sai lầm có thể tích tụ thành thảm họa.
Đó là nguy cơ đáng lo nhất của mô hình “tổng tài công an” – quyền lực an ninh mở rộng đến mức có thể chi phối cả những tiếng nói cần thiết để kiểm chứng hoạt động của mình. Vấn đề bây giờ không chỉ là ai giữ quyền lực, mà là: Ai bảo vệ xã hội trước sai lầm của những người có quyền nhân danh bảo vệ xã hội?
Khi người được giám sát cũng định hướng thông tin
Sự hiện diện của công an trong truyền thông có thể được nhận diện từ nguồn chính thức. Tại hội nghị ngày 13/12/2024, Bộ Công an mô tả hệ thống truyền thông an ninh bây giờ gồm Báo Công an nhân dân, các ấn phẩm chuyên đề, kênh ANTV, phát thanh và tạp chí; đồng thời đặt mục tiêu phát triển Báo Công an nhân dân thành cơ quan truyền thông chủ lực, đa phương tiện (1).
Ngày 7/5/2025, Bộ tiếp tục giới thiệu việc mở rộng truyền thông số qua Facebook, Zalo và những nền tảng khác, gắn cung cấp thông tin với nắm bắt dư luận, phản bác thông tin bị xác định là sai trái, thù địch (2).
Công an có trách nhiệm cảnh báo lừa đảo, giải thích thủ tục và thông báo hoạt động công vụ. Những việc ấy hữu ích. Tuy nhiên, năng lực truyền thông của một cơ quan không tự động tạo ra năng lực giám sát độc lập đối với cơ quan đó.
Ranh giới đáng quan tâm nằm ở đây: Khi cơ quan có quyền điều tra, bắt giữ đồng thời có ưu thế trong việc định hình câu chuyện về hoạt động của mình, nhà báo bên ngoài có đủ điều kiện kiểm chứng hay không? Luật sư có thể phản bác các lập luận điều tra? Người dân có thể công bố bằng chứng bất lợi mà không sợ bị quy kết?
Các dữ kiện trên chưa đủ chứng minh công an kiểm soát toàn bộ truyền thông quốc gia. Nhưng chúng đặt ra yêu cầu rõ ràng: Quyền lực truyền thông của bộ máy an ninh càng lớn, cơ chế kiểm chứng từ bên ngoài càng phải mạnh.
“Tổng tài” – Một ẩn dụ về sự tập trung quyền lực
Chế độ Tổng tài Pháp tồn tại từ năm 1799 đến 1804. Bonaparte giữ vị trí Đệ nhất Tổng tài, được tuyên bố làm tổng tài suốt đời năm 1802, rồi trở thành hoàng đế năm 1804 (3).
Liên tưởng này không có nghĩa Việt Nam đang lặp lại lịch sử Pháp. “Tổng tài công an” ở đây là ẩn dụ phê phán một kiểu tập trung quyền lực dựa trên bộ máy an ninh, trong đó phương thức chỉ huy và kiểm soát có nguy cơ lấn át những cơ chế thảo luận, kiểm chứng và chịu trách nhiệm.
Ẩn dụ ấy hướng tới câu hỏi về quyền lực dưới thời Tô Lâm, chứ không phải một định danh pháp lý. Xuất thân của người lãnh đạo cũng không đủ giải thích mọi quyết định. Điều cần khảo sát là thiết chế: Ai có thể bác bỏ một kết luận của người đứng đầu, bằng thủ tục nào, và được bảo vệ ra sao?
Một lãnh đạo có thể quyết đoán, một bộ máy có thể hành động nhanh. Nhưng tốc độ không bảo đảm đúng hướng. Khi quyền quyết định được tăng cường mà quyền kiểm chứng không tăng tương ứng, xã hội phải đặt cược ngày càng lớn vào sự sáng suốt của một nhóm người.
Báo chí mất khả năng hỏi đến cùng
Báo chí giám sát quyền lực bằng những câu hỏi mà người có quyền không muốn trả lời: Quyết định dựa trên dữ liệu nào, ai được hưởng lợi, ai chịu thiệt, trách nhiệm thuộc về ai?
Nếu báo chí chủ yếu chuyển tải kết luận của cơ quan chức năng, công chúng có thể nhận được nhiều tin nhưng ít khả năng kiểm chứng. Một thông cáo được hàng chục tờ báo đăng lại vẫn chỉ là một nguồn, không phải hàng chục xác nhận độc lập.
Trong những vụ việc liên quan đến công an, yêu cầu ấy càng nghiêm ngặt. Cơ quan điều tra có nhiệm vụ thu thập chứng cứ; báo chí có nhiệm vụ kiểm tra thông tin trong phạm vi pháp luật; tòa án phải đánh giá chứng cứ và bảo đảm tranh tụng. Nếu kết luận điều tra được truyền thông trình bày như phán quyết cuối cùng, quyền bào chữa dễ bị suy yếu ngay trong nhận thức công chúng.
Ngày 27/2/2025, nhà báo Trương Huy San, tức Huy Đức, bị tuyên án 30 tháng tù liên quan đến 13 bài đăng Facebook. Reuters đưa tin về bản án; tổ chức Phóng viên Không Biên giới xác định việc kết tội theo Điều 331 (4).
Có thể tranh luận về từng bài viết, nhưng vụ việc đặt ra câu hỏi rộng hơn: Ranh giới nào bảo vệ bình luận chính trị và giám sát quyền lực trước nguy cơ bị hình sự hóa? Nếu người viết không biết chắc ranh giới ấy, tự kiểm duyệt có thể xuất hiện trước cả một mệnh lệnh cấm.
Khi đó, báo chí vẫn hoạt động, nhưng những câu hỏi quan trọng nhất có thể không còn được đặt ra.
Khi kiểm soát thay thế trách nhiệm giải trình
Một bất đồng về chính sách cần được giải quyết bằng dữ liệu, lập luận và thủ tục xem xét. Nếu bị chuyển thành vấn đề an ninh, trọng tâm dễ dịch chuyển từ kiểm tra nội dung sang xem xét động cơ của người phản đối.
Người dân cảnh báo một dự án gây ô nhiễm: Điều cần kiểm chứng là mức độ ô nhiễm. Chuyên gia nghi ngờ một chỉ tiêu tăng trưởng: Điều cần tranh luận là giả định và nguồn lực. Nhà báo phát hiện sai phạm: Điều cần điều tra trước hết là bằng chứng.
Trong những tình huống giả định ấy, nếu câu hỏi đầu tiên lại là “ai đứng sau?”, một cảnh báo có ích đã bị đẩy sang thế phòng thủ.
Đây là cơ chế khiến quản trị nghèo đi. Cơ quan công quyền không còn chịu đủ sức ép phải chứng minh quyết định của mình đúng; người phản biện lại phải chứng minh rằng mình không có ý đồ xấu.
Nghiên cứu “Informational Autocrats” của Sergei Guriev và Daniel Treisman phân tích cách những nhà cai trị độc đoán sử dụng tuyên truyền, kiểm duyệt và thu phục giới có thông tin để duy trì hình ảnh năng lực. (5) Công trình không phải kết luận riêng về Việt Nam, nhưng cung cấp một khung đối chiếu: Hình ảnh thành công có thể được bảo vệ trong khi những thông tin cần để đánh giá thành công thực sự bị thu hẹp.
Điều nguy hiểm là chính người lãnh đạo cũng có thể bị hình ảnh ấy đánh lừa.
Vòng luẩn quẩn của những sự thật không được nói
Thông tin sai lệch không chỉ bắt nguồn từ một trung tâm tuyên truyền. Nó có thể được tạo ra bởi hàng nghìn lựa chọn tự bảo vệ.
Cán bộ cấp dưới giảm nhẹ một báo cáo vì sợ bị coi là thiếu năng lực. Chuyên gia bỏ một nhận xét vì ngại bị quy chụp. Nhà báo tránh một đề tài vì không muốn gặp rắc rối. Người dân thôi phản ánh vì thấy chi phí lên tiếng quá lớn.
Mỗi người lược bỏ một phần sự thật. Khi báo cáo lên tới cấp quyết định, vấn đề đã nhẹ đi, thành tích đã đẹp hơn và mức độ đồng thuận đã cao hơn thực tế.
Từ đó hình thành vòng luẩn quẩn: Quyền lực càng tập trung, phản hồi càng nghèo; phản hồi càng nghèo, quyết định càng dễ sai; khi sai lầm lộ ra, bộ máy lại có thể tăng kiểm soát để bảo vệ uy tín.
Một hệ thống có thể thu thập rất nhiều dữ liệu nhưng vẫn thiếu thông tin trung thực. Dữ liệu cho biết người dân làm gì; phản biện giúp giải thích vì sao họ làm như vậy, chính sách sai ở đâu và điều gì cần thay đổi. Hai thứ không thể thay thế nhau.
Sự im lặng vì sợ hãi cũng không thể được tính là đồng thuận.
“Chết người” theo nghĩa nào?
Trường hợp Bác sĩ Lý Văn Lượng ở Vũ Hán cho thấy việc ngăn cản cảnh báo có thể gắn với những hậu quả sinh tử. Cuối tháng 12/2019, ông báo cho đồng nghiệp về các ca bệnh giống SARS; sau đó bị công an khiển trách. Ông mắc COVID-19 và qua đời tháng 2/2020. Trường hợp này được ghi nhận trong báo chí quốc tế và nghiên cứu đạo đức y khoa. (6)
Không thể từ đó khẳng định rằng nếu một cảnh báo được tiếp nhận thì đại dịch chắc chắn đã được ngăn chặn. Nhưng bài học quản trị rất rõ: Coi người báo động là nguồn gây rối có thể làm suy yếu phản ứng sớm trước nguy hiểm.
Cơ chế tương tự có thể xuất hiện trong an toàn xây dựng, phòng cháy, ô nhiễm, thực phẩm hoặc tài chính. Đây là những nguy cơ cần đánh giá từng trường hợp, không phải cáo buộc rằng mọi tai họa đều do kiểm soát thông tin.
Tuy nhiên, khi một cảnh báo bị chặn, cơ hội kiểm tra có thể mất đi. Khi sai phạm bị che khuất, thời gian khắc phục có thể trôi qua. Khi trách nhiệm bị né tránh, cùng một lỗi có thể tiếp tục tái diễn.
Vì vậy, chữ “chết người” không chỉ là lời nhấn mạnh. Nó chỉ một chuỗi khả dĩ: Thông tin bị bóp nghẹt, nguy cơ không được xử lý kịp thời, con người phải trả giá bằng sinh mạng hoặc sinh kế.
Điều tra sau thảm họa là cần thiết. Nhưng một nền quản trị có trách nhiệm phải bảo vệ cả những tiếng nói giúp thảm họa không xảy ra.
Ai giám sát người bảo vệ xã hội?
Muốn thoát khỏi nguy cơ ấy, không thể chỉ trông chờ người đứng đầu biết lắng nghe. Thiện chí cần được chuyển thành quyền và thủ tục có thể thực thi.
Báo chí cần được tiếp cận thông tin và kiểm chứng độc lập. Người phản ánh sai phạm cần được bảo vệ trước trả đũa. Luật sư cần có điều kiện tranh tụng thực chất. Những cáo buộc về hành vi sai trái của lực lượng thực thi pháp luật cần được xem xét bởi cơ chế có đủ độc lập với đơn vị bị tố cáo.
Tranh luận chính sách phải được phân biệt với kích động bạo lực, gian lận hay tiết lộ thông tin thực sự cần bảo mật. Sự phân biệt ấy phải dựa trên tiêu chí rõ ràng, bằng chứng và khả năng xem xét lại, thay vì phụ thuộc vào cảm giác bị đe dọa của người có quyền.
Một bộ máy công an chuyên nghiệp cũng cần những giới hạn đó. Chúng bảo vệ cán bộ làm đúng, tạo điều kiện phát hiện người làm sai và giúp niềm tin được xây dựng trên sự kiểm chứng.
Cái nguy hiểm nhất của chế độ “tổng tài công an” là xã hội có thể mất dần năng lực tự sửa sai trong khi bề ngoài vẫn rất trật tự. Khi mọi tiếng chuông báo động đều phải xin phép người chịu trách nhiệm về nguy cơ, sự yên lặng trở thành một tín hiệu đáng sợ.
Ai bảo vệ xã hội trước sai lầm của những người nhân danh bảo vệ xã hội? Câu trả lời phải nằm trong những thiết chế có quyền kiểm chứng, phản bác và buộc quyền lực chịu trách nhiệm.
Nếu câu trả lời vẫn chỉ là “hãy tin người có quyền,” nguy cơ ấy vẫn còn nguyên.
Trần Hùng
—
Tài liệu tham khảo:
(1) Bộ Công an, 13/12/2024, Phát huy vai trò, hiệu quả của báo chí, truyền thông Công an nhân dân.
(2) Bộ Công an, 7/5/2025, Đẩy mạnh truyền thông số để đưa thông tin chính thống của Bộ Công an đến gần với người dân.
(3) Fondation Napoléon, From Life Consulship to the hereditary Empire (1802–1804).
(4) Reuters, 27/2/2025, Vietnam jails former journalist for 30 months over Facebook posts; RSF, cùng ngày, Vietnam: Independent journalist Huy Duc sentenced to over two years in prison.
(5) Sergei Guriev và Daniel Treisman, 2019, Informational Autocrats, Journal of Economic Perspectives, 33(4), tr. 100–127.
(6) International Federation of Journalists, 7/2/2020, China: Key Chinese whistleblower doctor dies from coronavirus; Jing-Bao Nie và cộng sự, 2020, Humiliating Whistle-Blowers: Li Wenliang, the Response to COVID-19, and the Call for a Decent Society.
Để lại một bình luận