Suốt 2.000 năm, từ Rome đến Paris, khải hoàn môn lớn thường đứng trên đường, quảng trường hoặc trục nghi lễ, nơi đoàn người đi xuyên qua. Hà Nội đang nghiên cứu một công trình cao 36 m sát Hồ Gươm, lấy mặt hồ và Tháp Rùa làm hậu cảnh. Một di sản nhiều thế kỷ bỗng đứng trước nguy cơ thành phông nền cho kiến trúc mới.
Người La Mã xây cổng cho đoàn quân đi qua
+Khải hoàn môn sinh ra từ cuộc trở về của những đoàn quân chiến thắng. Ở La Mã cổ đại, những vòm khải hoàn được dựng trên tuyến giao thông và tuyến nghi lễ. Đoàn quân, chiến xa, binh sĩ, tù binh và chiến lợi phẩm tiến qua cổng trong lễ khải hoàn. Bởi vậy, giá trị của công trình gắn với động tác rất cụ thể, đi qua.
+Khải Hoàn Môn Titus tại Rome, được dựng vào cuối thế kỷ I, nằm trên Via Sacra, tuyến nghi lễ dẫn qua khu trung tâm La Mã cổ. Khải Hoàn Môn Constantine, hoàn thành năm 315, cũng đứng cạnh tuyến rước lễ gần đấu trường Colosseum. Người La Mã không tìm một hồ đẹp rồi dựng chiếc cổng khổng lồ cạnh bờ để tạo khung nhìn xuống mặt nước. Họ đặt cổng nơi đoàn người có thể tiến đến, xuyên qua và tiếp tục hành trình.
+Gần 1.500 năm sau, Napoleon Bonaparte vẫn tiếp nhận logic ấy. Ngày 18-2-1806, Napoleon ký sắc lệnh xây Khải Hoàn Môn để tôn vinh đại quân Pháp. Vị trí từng được cân nhắc tại Bastille nhưng bị loại. Ba tháng sau, Napoleon chấp thuận đặt công trình ở phía tây đại lộ Champs Élysées, tại Place de l’Étoile.
+Hồ sơ của Trung tâm Di tích Quốc gia Pháp ghi các kiến trúc sư lựa chọn một vòm lớn và xem công trình đồng thời như cửa ngõ của Paris. Công trình mất 30 năm mới hoàn thành, từ 1806 đến 1836.
+Ngày 15-12-1840, đoàn xe tang đưa tro cốt Napoleon từ đảo Saint Helena trở về đã đi xuyên Khải Hoàn Môn trước hơn 400.000 người. Năm 1852, Napoleon III tiến vào Paris cùng quân đội và cũng đi qua chiếc cổng này. Về sau, quảng trường được tổ chức với 12 đại lộ tỏa ra hình ngôi sao.
+Chiếc cổng vì thế sống cùng dòng người và đại lộ. Từ Rome sang Paris, hơn 1.700 năm trôi qua, chức năng biểu tượng thay đổi nhưng nguyên lý không mất, phía trước có lối đến, giữa là cổng, phía sau vẫn là lối đi.
+Khải hoàn môn cần một hành trình. Hồ nước kết thúc hành trình ấy.
Từ Paris đến Bình Nhưỡng, chiếc cổng vẫn tìm đường phố
+Có thể đi tiếp qua nhiều quốc gia. Khải Hoàn Môn Barcelona được xây năm 1888 làm cổng chính cho khu triển lãm quốc tế. Người dự triển lãm đi qua nó để tiến vào khu vực tổ chức sự kiện.
+Khải Hoàn Môn Bucharest đứng trên đại lộ Kiseleff. Khải Hoàn Môn Patuxai tại Vientiane nằm giữa trục đường lớn của thủ đô Lào. Khải Hoàn Môn Bình Nhưỡng hoàn thành năm 1982, cao 60m, rộng 50 m, đứng tại Quảng trường Khải Hoàn dưới chân đồi Moran, giữa mạng lưới giao thông đô thị.
+Ngay cả Paris cũng cho thấy kiến trúc sư và nhà quy hoạch đã coi quan hệ giữa cổng với trục nhìn quan trọng ra sao.
+Từ năm 1667, André Le Nôtre đã tổ chức trục cảnh quan kéo dài từ cung điện Tuileries tới đồi Chaillot. Hơn một thế kỷ sau, Khải Hoàn Môn được đặt vào đầu phía tây của trục ấy. Napoleon muốn từ Tuileries có thể nhìn thấy công trình.
+Đến thế kỷ XIX, Baron Haussmann và kiến trúc sư Hittorff tiếp tục tổ chức Place de l’Étoile thành 12 đại lộ tỏa ra xung quanh. Khải Hoàn Môn trở thành tâm điểm của những dòng chuyển động đô thị thay vì vật trang trí ở rìa một thắng cảnh.
+Lịch sử vẫn có ngoại lệ. Năm 1869, Hong Kong từng dựng một khải hoàn môn tại cầu tàu Peddar để đón công tước Edinburgh. Từ vòm có thể nhìn ra cảng. Nhưng đó là kiến trúc tạm thời, phục vụ một chuyến thăm, rồi biến mất. Trong nghệ thuật châu Âu còn có những bản thiết kế khải hoàn môn đặt trên sà lan hoặc kết hợp mặt nước. Chúng thuộc sân khấu, lễ hội hay kiến trúc phù du.
+Tìm khải hoàn môn cố định nổi tiếng từ cổ đại tới hiện đại, mô hình chiếm ưu thế áp đảo vẫn là cổng gắn với đường, quảng trường và trục nghi lễ.
+Nước có thể ở cạnh công trình. Đài phun nước có thể xuất hiện. Kênh cảnh quan cũng có thể tham gia bố cục.
+Nhưng biến một hồ lịch sử thành hậu cảnh trực tiếp cho chiếc cổng khổng lồ lại là lựa chọn không thượng sách. Và Hồ Gươm đang đứng trước lựa chọn ấy.
Hồ Gươm có cần một chiếc khung cao 36 m?
+Phương án chỉnh trang phía bắc Hồ Gươm đang lấy ý kiến đề xuất công trình mang tên “Khải Hoàn Môn”, cao khoảng 36 m, nằm trong không gian mở rộng Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Hai khối kiến trúc mở dần lên phía trên, lấy cảm hứng từ cánh chim hạc.
+Quảng trường Hòa Bình theo phương án được giới thiệu rộng khoảng 1,95 ha. Công trình 36 m được dự kiến trở thành điểm nhấn lớn tại cửa ngõ phía bắc Hồ Gươm.
+Phần gây tranh luận nằm ngay ở quan hệ giữa chiếc cổng mới với di sản cũ. Thuyết minh phương án cho rằng khoảng mở giữa hai khối sẽ tạo một “khung hình” hướng tầm mắt qua mặt Hồ Gươm tới Tháp Rùa và đường chân trời phía nam. Từ quảng trường, người xem nhìn xuyên qua công trình để thấy hồ.
+Nhưng Hồ Gươm vốn đã có khung cảnh của riêng mình. Mặt nước, hàng cây, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc và những lớp phố bao quanh đã hình thành cảnh quan qua nhiều thế hệ. Tháp Rùa nhỏ giữa hồ bởi giá trị của nó chưa bao giờ đến từ chiều cao. Một công trình mới cao 36 m đặt sát phía bắc sẽ đưa thêm một khối lượng kiến trúc rất lớn vào đường chân trời vốn thấp và thoáng.
+Muốn nhìn Tháp Rùa, người Hà Nội lâu nay đâu cần nhìn xuyên qua một chiếc cổng. Muốn thấy Hồ Gươm, người ta cũng đâu cần một công trình 36m đứng trước hồ để hướng mắt.
+Khái niệm “khung di sản” vì vậy cần được xem xét kỹ. Một bức tranh cần khung vì nó có ranh giới. Hồ Gươm là không gian đô thị sống, mở ra từ nhiều hướng, thay đổi theo từng bước chân. Đặt một vật thể khổng lồ vào một hướng tiếp cận quan trọng có nguy cơ biến cảnh quan tự nhiên của hồ thành cảnh trí nằm sau kiến trúc mới.
+Paris dành cho Khải Hoàn Môn một quảng trường nơi 12 đại lộ gặp nhau. Rome dành cho những vòm khải hoàn tuyến nghi lễ của đoàn quân. Barcelona dùng chiếc cổng để dẫn người vào khu triển lãm. Bình Nhưỡng đặt công trình 60m giữa quảng trường và đường phố.
+Cổng Brandenburg, Đức được xây 1788-1791, dưới thời vua Friedrich Wilhelm II của Phổ, theo thiết kế của Carl Gotthard Langhans. Công trình cao khoảng 26 m, rộng 65,5 m, lấy cảm hứng từ cổng Propylaea của Acropolis ở Athens. Trên đỉnh là tượng Quadriga, cỗ xe do 4 ngựa kéo.
+Cổng nằm trên đất liền, tại đầu đại lộ Unter den Linden, nối trung tâm Berlin với khu Tiergarten. Nó có 5 lối xuyên qua, nghĩa là bản chất vẫn là một chiếc cổng của đô thị, người, xe và các đoàn nghi lễ đi tới, xuyên qua, tiếp tục đi.
+Lịch sử của nó còn đặc biệt hơn Paris. Năm 1806, Napoleon chiến thắng Phổ, tiến qua Cổng Brandenburg và đem tượng Quadriga về Paris. Sau thất bại của Napoleon, tượng được đưa trở lại Berlin năm 1814. Đến thế kỷ XX, cổng lần lượt chứng kiến Đức Quốc xã, Thế chiến II, Bức tường Berlin rồi ngày nước Đức thống nhất.
+Bởi vậy Brandenburg dần trở thành biểu tượng chiến thắng, chia cắt rồi thống nhất, dù nguồn gốc của nó là cổng thành mang ý nghĩa hòa bình.
+Hà Nội lại đang nghiên cứu đưa biểu tượng mang tên Khải Hoàn Môn tới sát Hồ Gươm và lấy chính mặt hồ cùng Tháp Rùa làm hậu cảnh.
+Hơn 2.000 năm lịch sử kiến trúc khải hoàn môn không buộc Hà Nội phải sao chép Rome hay Paris. Một thủ đô có quyền sáng tạo biểu tượng của mình.
+Nhưng sáng tạo tại Hồ Gươm phải trả lời được yêu cầu khó hơn chuyện tạo ra một công trình gây ấn tượng, công trình mới làm Hồ Gươm đẹp hơn, hay Hồ Gươm đang được dùng để làm công trình mới nổi bật hơn?
+Với một di sản đã trở thành ký ức chung của Hà Nội, phương án tốt nhất đôi lúc không còn ở việc dựng thêm biểu tượng. Mà là biết nơi nào nên để bầu trời, mặt nước và tháp rùa tự lên tiếng.
+Paris cần dựng Khải Hoàn Môn để ghi chiến công của những đoàn quân. Rome dựng những vòm đá để người chiến thắng đi qua.
+Hà Nội đã có Hồ Gươm. Một mặt hồ gắn với Lê Lợi, chiến thắng quân Minh và truyền thuyết trả lại thanh gươm sau ngày đất nước giành lại chủ quyền. Tên hồ đã mang trong nó ký ức của chiến thắng và khát vọng hòa bình.
+Bởi vậy, nếu cần tìm một “khải hoàn môn” của Hà Nội theo nghĩa biểu tượng, có lẽ chẳng cần dựng thêm một chiếc cổng cao 36 m bên bờ.
Hồ Gươm đã là khải hoàn môn đẹp nhất của Hà Nội, một khải hoàn môn không cần vòm đá, bởi phía trên nó đã có cả bầu trời.
+Berlin có thể biến một cổng thành thành biểu tượng quốc gia nhờ lịch sử; Hà Nội cũng chẳng nhất thiết phải xây một vật thể mang hình thức “khải hoàn môn” mới có biểu tượng chiến thắng. Hồ Gươm đã mang câu chuyện Lê Lợi, chiến thắng trả gươm, hòa bình suốt nhiều thế kỷ./.
Để lại một bình luận