Chế độ giáo sĩ Iran đang sụp đổ

Nguyễn Công Bằng

Điều gì đang xảy ra ở Iran?

Các cuộc biểu tình ở Iran, đã lan rộng sang nhiều tỉnh thành, tạo ra một thách thức mới cho giới lãnh đạo đất nước này. Đây là làn sóng biểu tình lớn nhất, kể từ các cuộc biểu tình toàn quốc năm 2022, bùng phát sau khi Mahsa Amini, một cô gái 22 tuổi bị cáo buộc sử dụng khăn trùm đầu không đúng cách, đã thiệt mạng trong trại giam của cảnh sát.

Các cuộc biểu tình ở Iran đã kéo dài 11 ngày, bắt đầu kể từ ngày 28/12, hiện lan rộng đến 28 trong số 31 tỉnh của Iran. Báo chí phương Tây cho biết, ít nhất 36 người đã thiệt mạng và hơn 2.000 người bị bắt giữ kể từ khi các cuộc biểu tình nổ ra. Tuy nhiên, những con số này vẫn chưa được kiểm chứng.

Trong bối cảnh đó, Cộng hòa Hồi giáo cho rằng người biểu tình là “kẻ phá hoại” do nước ngoài giật dây. Ngày 9/1, phát biểu trước đám đông tại khu phức hợp ở Tehran, Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei cáo buộc người biểu tình đang tự phá hoại đường phố của chính họ nhằm làm hài lòng Tổng thống Mỹ Donald Trump, đồng thời phát tín hiệu rằng lực lượng an ninh sẽ mạnh tay trấn áp các cuộc biểu tình đang lan rộng tại nhiều thành phố.

Theo nhà nghiên cứu Clément Therme – giảng viên tại Đại học Paul Valéry Montpellier và nhà nghiên cứu cộng tác tại Viện Nghiên cứu Iran quốc tế, làn sóng biểu tình tại Iran bắt nguồn từ sự bác bỏ sâu sắc đối với chế độ Cộng hòa Hồi giáo. Tháng 7/2025, Viện Gamaan công bố kết quả khảo sát cho thấy 81% người dân Iran không còn muốn nghe nói đến chế độ này.

Sự hoài nghi đối với Hồi giáo chính trị đã tồn tại trong xã hội Iran suốt nhiều năm, bao trùm cả cái gọi là “phong trào cải cách” – vốn tự nhận là ôn hòa hơn. Trên thực tế, diễn biến lại cho thấy điều ngược lại: Tổng thống đương nhiệm Massoud Pezechkian, xuất thân từ phe cải cách, đã cho phép bắt giữ hàng chục nghìn người đối lập kể từ tháng 7. Tính đến năm 2025, hơn 1.500 người đã bị kết án tử hình, phác họa một bức tranh đối lập hoàn toàn với hình ảnh “cải cách” mà chính quyền hiện nay tìm cách xây dựng.

Người dân Iran cũng ngày càng nhận thức rõ mức độ tham nhũng ăn sâu trong bộ máy cầm quyền. Sở hữu trữ lượng dầu khí khổng lồ, Iran lẽ ra phải nằm trong nhóm các quốc gia giàu có nhất thế giới. Tuy nhiên, nguồn lợi từ hydrocarbon chủ yếu chảy vào túi riêng của giới chức cấp cao và các thành viên Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) hoặc những người thân của họ đang sinh sống ở nước ngoài.

Các lệnh trừng phạt quốc tế, cùng với tình trạng tham nhũng tràn lan, đã làm tê liệt nền kinh tế Iran. Trên thực tế, nền kinh tế chính thức gần như không còn vận hành và nhường chỗ cho một nền kinh tế ngầm. Tình hình tiếp tục xấu đi khi đất nước đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng các mặt hàng thiết yếu như dầu mỏ và gạo. Tại một số tỉnh, đặc biệt là Balochistan, nạn đói đã bắt đầu xuất hiện.

Theo thống kê, hơn hai phần ba dân số Iran hiện sống dưới mức nghèo – cứ hai người thì có một người không đủ ăn quá một bữa mỗi ngày và hơn hai phần ba lãnh thổ quốc gia thiếu nước sạch. Tình trạng cắt điện xảy ra thường xuyên tại nhiều thành phố. Trong khi đó, nguồn tài nguyên gỗ vốn đã khan hiếm cũng bị IRGC khai thác cạn kiệt và toàn bộ lợi ích rơi vào tay lực lượng này.

Iran là một quốc gia trẻ, tuổi trung bình chỉ 32, dân trí cao, nhưng ngay cả những người có trình độ nhất cũng đang vật lộn để tồn tại. Sau 47 năm cai trị bằng tôn giáo, với bắt bớ, tra tấn và hành quyết, người dân Iran muốn chấm dứt tất cả.

Liệu chế độ này có thực sự bị đe dọa?

Clément Therme cho rằng, đối với người dân Iran, câu hỏi đặt ra hiện nay không còn là liệu chế độ có sụp đổ hay không, mà là khi nào điều đó sẽ xảy ra. Ông cho rằng sự sụp đổ, nếu diễn ra, sẽ là kết quả của sức ép đồng thời từ quần chúng và các lực lượng đối lập.

Phe đối lập tại Iran được đánh giá là đa dạng và đông đảo. Đáng chú ý, khác với nhiều quốc gia Trung Đông, phần lớn các lực lượng đối lập này mang xu hướng thế tục và dân chủ, cần đặt niềm tin vào các lực lượng này. Trong trường hợp chế độ sụp đổ, Iran sẽ cần những chủ thể đủ năng lực để tiếp quản quyền lực, giúp nước này tránh nguy cơ rơi vào hỗn loạn và bất ổn kéo dài.

Xét trên phương diện xã hội học, xã hội Iran đang thắng thế chủ nghĩa Hồi giáo chính trị. Chế độ này khó tránh khỏi nguy cơ sụp đổ khi vấp phải sự phản đối của đa số người dân. Có thể nói, số phận đã được định đoạt.

Đông Nam Á nghĩ sao?

Đối với Đông Nam Á, nơi rất thận trọng đối với sự can thiệp từ bên ngoài và các nhà lãnh đạo coi việc thay đổi chế độ là vô cùng nhạy cảm. Không giống như các cuộc can thiệp trước đây, được ngụy trang bằng những lời lẽ hoa mỹ xoay quanh việc thúc đẩy quá trình chuyển đổi dân chủ – dù là ở châu Âu hậu Cộng sản hay Trung Đông trong “Mùa xuân Ả Rập.”

Tại Đông Nam Á, một mối quan ngại khác về thực thi pháp luật đã trở thành trọng tâm chú ý đối với chính sách khu vực của Mỹ: Các trung tâm lừa đảo quy mô lớn đã lừa đảo người dân với số tiền ước tính là 12,5 tỷ USD trong năm 2024. Áp lực ngày càng tăng của Washington đã thúc đẩy các chính phủ khu vực trấn áp mạnh mẽ hơn, nhưng vấn đề vẫn chưa được giải quyết triệt để. Ví dụ, ở Campuchia, nền kinh tế lừa đảo được cho là gắn liền với nền kinh tế chính trị rộng mở và được duy trì bởi các mạng lưới bảo trợ địa phương, như đã được nêu bật trong Báo cáo về tình trạng buôn người năm 2025 của Bộ Ngoại giao Mỹ.

Chính quyền Trump nhiệm kỳ thứ hai đã áp dụng cách tiếp cận ngày càng mang tính an ninh hóa đối với tội phạm xuyên quốc gia tại Đông Nam Á. Họ đã truy tố trùm tội phạm Trần Chí (Chen Zhi), cựu cố vấn của Thủ tướng Campuchia Hun Manet; ban hành các lệnh trừng phạt và tịch thu tài sản nhằm vào các thực thể và cá nhân có liên quan đến lừa đảo; thành lập Lực lượng Đặc nhiệm chống trung tâm lừa đảo liên ngành; và triển khai các đặc vụ Cục điều tra liên bang Mỹ (FBI) đến khu vực để hỗ trợ chính quyền địa phương trong các hoạt động chống lại các ổ lừa đảo. Nếu không được xử lý triệt để, các trung tâm lừa đảo này có nguy cơ trở thành một vấn đề gây khó chịu dai dẳng trong quan hệ giữa một số quốc gia Đông Nam Á với Washington, có thể dẫn đến các biện pháp mạnh tay hơn từ phía Mỹ.