Đôi lời:
“Một thế hệ có quyền đặt một đại biểu tượng mới vào giữa một không gian ký ức đã được hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm lịch sử tạo thành hay không?
Và nếu có, ai trao cho thế hệ ấy quyền thay đổi thứ bậc những biểu tượng đã nằm sâu trong tâm thức cộng đồng?“
Hai câu hỏi của tác giả, TS – cựu Đại sứ Đinh Hoàng Thắng;
Như thể từ hàng ngàn thế hệ cha ông tổ tiên cùng cất tiếng cật vấn.
“Ai trao”?
Khốn nỗi chưa biết rõ, mà chỉ thấy có một … “con AI” nào đó;
Nó vẽ bậy ra một thứ từ mệnh lệnh của một kẻ như giống lạc loài, mang tư duy văn hóa ngoại lai trở về chọc tức, thách thức trăm triệu dân ta;
Kẻ đó đang chường mặt ra làm đại diện, minh họa cho lời ca năm xưa như tiên báo:
“Gia tài của mẹ, một bọn lai căng … một lũ bội tình.”
Ba Sàm
***
Tiến sĩ Đinh Hoàng Thắng
Có những nơi người ta có thể xây thêm một công trình để làm cho đẹp hơn. Nhưng cũng có những nơi, cộng vào chưa chắc đã là làm giàu; đôi khi chính sự thêm vào ấy lại làm nghèo đi những gì lịch sử đã tích tụ.
Hồ Gươm thuộc trường hợp thứ hai.
Bởi vậy, cuộc tranh luận đang nổi lên quanh ý tưởng dựng một “Khải Hoàn Môn” ở phía Bắc Hồ Gươm không nên bị giản lược thành chuyện cái cổng ấy đẹp hay xấu, cao hay thấp, hình chim hạc có đúng tư thế hay không. Càng không nên biến thành cuộc khẩu chiến giữa một bên muốn “hiện đại hóa” Hà Nội và một bên bị quy thành chỉ biết níu giữ quá khứ.
Câu hỏi quan trọng hơn là:
Một thế hệ có quyền đặt một đại biểu tượng mới vào giữa một không gian ký ức đã được hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm lịch sử tạo thành hay không? Và nếu có, ai trao cho thế hệ ấy quyền thay đổi thứ bậc những biểu tượng đã nằm sâu trong tâm thức cộng đồng?
TS.KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, đã lưu ý một điều tưởng đơn giản nhưng hết sức căn bản: Vẻ đẹp của Hà Nội nằm trước hết ở “sự thanh lịch, tinh tế, hài hòa và chiều sâu văn hóa, chứ không thiên về hoành tráng kỳ vĩ.” Với Hồ Gươm, kiến trúc mới càng phải tránh lấn át không gian vốn “ấm áp, gần gũi và sâu lắng” (1).
Đó không chỉ là một nguyên tắc kiến trúc. Đó còn là một thái độ đối với lịch sử.
1. Hồ Gươm không phải khoảng trống chờ một biểu tượng
Sai lầm đầu tiên có thể xảy ra khi quy hoạch Hồ Gươm là nhìn khu vực này như một mặt bằng đô thị còn thiếu những điểm nhấn lớn.
Hồ Gươm không thiếu những điểm nhấn.
Hồ Gươm tự nó đã là điểm nhấn.
Tháp Rùa không cần cao. Tháp Bút không cần đồ sộ. Cầu Thê Húc không cần trở thành kỳ quan kiến trúc. Đền Ngọc Sơn càng không cần tranh chấp đường chân trời với bất kỳ đại công trình nào.
Sức mạnh của chúng nằm ở chỗ ngược lại: Tất cả cùng tồn tại trong một tỷ lệ xích vừa phải, giữa mặt nước, khoảng trời, cây xanh, phố xá và dòng người; qua thời gian chúng trở thành một chỉnh thể mà không kiến trúc sư riêng lẻ nào thiết kế được.
Đó là kiến trúc của ký ức tích tầng.
Một “Khải Hoàn Môn” có thể chưa hẳn sẽ che khuất Tháp Rùa mới làm tổn thương Hồ Gươm. Nó có thể chẳng phá một di tích nào về vật chất mà vẫn thay đổi toàn bộ trật tự biểu tượng: Từ nay người ta nhìn mặt hồ qua cái cổng ấy; lễ hội lấy nó làm phông nền; truyền hình lấy nó làm khung hình; các thế hệ sau dần nhận diện địa điểm qua kiến trúc mới.
Di tích cũ vẫn còn đó, nhưng thứ bậc của ký ức đã thay đổi.
Chính các tài liệu tranh luận hiện nay cũng cảnh báo nguy cơ ấy: Hồ Gươm là một tổng thể lịch sử – văn hóa, không phải tập hợp những vật thể riêng lẻ; một công trình riêng lẻ dù đẹp vẫn có thể gây tổn thương nếu lệch pha với chỉnh thể.
Phía Bắc hồ lại càng không phải một khoảng trống vô danh. Nó mang tên Đông Kinh Nghĩa Thục (2).
Đằng sau bốn chữ ấy là một chương lịch sử khác của Hà Nội: Khai dân trí, chấn dân khí, canh tân, tự cường. Nếu dựng ở đó một “đại biểu tượng” đủ mạnh để về sau cả khu vực chủ yếu được nhận diện bằng “Khải Hoàn Môn,” ta có thể giữ nguyên tên Đông Kinh Nghĩa Thục trên bản đồ nhưng lại vô tình đẩy ký ức Đông Kinh Nghĩa Thục xuống phía sau rất xa.
Đó là một kiểu xóa ký ức rất hiện đại: Không cần phá bỏ cái cũ, chỉ cần dựng trước mặt nó một cái mới đủ lớn.
2. Từ “khải hoàn” đến “trả lại kiếm”: Sau chiến thắng là gì?
Nhưng phản biện sâu nhất đối với Khải Hoàn Môn bên Hồ Gươm, theo tôi, còn nằm ở chính hai chữ Hoàn Kiếm. “Khải hoàn” là người chiến thắng trở về. “Hoàn Kiếm” kể tiếp câu chuyện ấy: Người chiến thắng trả lại gươm.
Truyền thuyết Hồ Gươm vì thế tạo nên một chu trình rất Việt Nam:
Nhận gươm – Chiến đấu – Chiến thắng – Trả lại gươm.
Nếu khải hoàn dừng lại ở thời điểm vinh quang của chiến thắng thì “Hoàn Kiếm” đặt ra câu hỏi cao hơn: chiến thắng để làm gì?
Để trở lại hòa bình.
Vũ lực có lúc là điều không tránh khỏi để bảo vệ đất nước. Chiến thắng có lúc là điều kiện tồn tại của một dân tộc. Nhưng một dân tộc trưởng thành không thể sống mãi trong tư thế của đoàn quân khải hoàn. Thanh gươm cuối cùng phải được đặt xuống. Tài liệu kiến nghị về Hồ Gươm đã diễn đạt khá sâu sắc tư tưởng ấy: Hồ Hoàn Kiếm “chứa đựng chiến thắng nhưng vượt qua sự phô diễn chiến thắng”; trạng thái cuối cùng mà dân tộc hướng tới không phải chiến tranh mà là hòa bình.
Ở đây, tôi bất chợt nhớ đến hai câu Nguyễn Trãi viết về cửa biển Bạch Đằng:
“Quan hà bách nhị do thiên thiết,
Hào kiệt công danh thử địa tằng.”
Có thể hiểu đại ý: núi sông hiểm yếu là cái THẾ trời đất dựng nên, nhưng chính HÀO KIỆT – CON NGƯỜI mới biến cái thế ấy thành công danh và sự nghiệp (3).
Hai câu thơ ấy đáng suy ngẫm không chỉ vì Bạch Đằng là địa danh của những chiến thắng lớn trong lịch sử dân tộc.
Nguyễn Trãi không ca ngợi một “Khải Hoàn Môn” nào.
Ông nhìn thấy THẾ của non sông và NGƯỜI làm nên lịch sử.
Dân tộc này đã từng đánh thắng những đạo quân mạnh hơn mình rất nhiều mà không cần để lại những công trình đồ sộ nhằm chứng minh mình đã chiến thắng. Bạch Đằng có dòng sông. Chi Lăng có thế núi. Đống Đa có gò đất và ký ức mùa xuân Kỷ Dậu. Còn Hồ Gươm có câu chuyện trả lại gươm.
Điều trường tồn không phải độ cao của một khối kiến trúc mà là ý nghĩa lịch sử gắn với địa điểm.
Nói theo một ngôn ngữ quân sự hiện đại hơn, Thượng tướng Hoàng Minh Thảo từng khái quát tư duy chiến lược thành Mưu – Kế – Thế – Thời. Trong đó, “thế” không tự tạo ra chiến thắng nếu thiếu con người biết nhận ra và chuyển hóa nó (4).
Hồ Gươm cũng đang có một cái thế riêng, nhưng là thế văn hóa: mặt nước nhỏ, kiến trúc thấp, những khoảng nhìn, ký ức Lê Lợi, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, Đông Kinh Nghĩa Thục và trung tâm phố cổ cùng tạo thành một cấu trúc hiếm có.
Tại sao phải đặt lên cái thế ấy một “đại vật thể” để chứng minh rằng chúng ta đang bước vào “kỷ nguyên mới”?
Một dân tộc thực sự tự tin không nhất thiết phải dựng tượng đài thật lớn để chứng minh mình vĩ đại.
Và một Thủ đô nghìn năm càng không cần trở nên “hoành tráng” để chứng minh mình hiện đại.
3. Đừng để “kỷ nguyên mới” trở thành cuộc thay thế ký ức
Cũng phải nói cho công bằng: phản đối “Khải Hoàn Môn” bên Hồ Gươm không có nghĩa phản đối Hà Nội xây dựng những biểu tượng mới.
Một thành phố sống không thể tự biến mình thành bảo tàng.
Hà Nội thế kỷ XXI hoàn toàn có quyền tạo ra những công trình mà một trăm năm nữa hậu thế có thể coi là di sản. Nhưng có một nguyên tắc tối thiểu: muốn tạo di sản tương lai, trước hết phải biết tôn trọng di sản hiện tại.
Ngay cả nếu cho rằng Việt Nam cần một Cổng Khải Hoàn thì câu hỏi đầu tiên vẫn phả là: tại sao phải ở Hồ Gươm?
Kiến nghị của TS. Cù Huy Hà Vũ đưa ra một khái niệm đáng suy nghĩ: “Chính danh địa điểm”. Theo ông, nếu muốn tưởng niệm cuộc khải hoàn của đoàn quân trở về tiếp quản Thủ đô ngày 10/10/1954 thì Quần Ngựa ít nhất có một chính danh lịch sử trực tiếp: sáng hôm ấy, Trung đoàn Thủ đô xuất phát từ đây tiến vào trung tâm Hà Nội (5).
Có thể đồng ý hoặc không đồng ý với đề nghị dựng Cổng Khải Hoàn tại Quần Ngựa. Đó là cuộc thảo luận khác.
Nhưng nguyên tắc “Chính danh địa điểm” thì rất khó bác bỏ.
Một công trình biểu tượng càng lớn, càng dự kiến tồn tại lâu, càng có nghĩa vụ trả lời câu hỏi: tại sao nó phải đứng đúng ở đấy?
Đứng ở Hồ Gươm chưa phải là câu trả lời thuyết phục cho câu hỏi ấy.
Ngược lại, chính Hồ Gươm đã trả lời từ rất lâu rằng nó muốn nói gì: chiến thắng rồi hoàn kiếm; qua chiến tranh để trở về hòa bình.
Bởi vậy, câu chuyện Khải Hoàn Môn cuối cùng còn dẫn tới một vấn đề lớn hơn kiến trúc: Quyền quyết định diện mạo ký ức của một thành phố thuộc về ai?
Không thể yêu cầu người dân “góp ý” một cách nghiêm túc nếu họ chỉ được nhìn vài ba hình phối cảnh. Cần phải biết toàn bộ những gì định giữ, những gì định “hạ giải”, những gì sẽ xây mới, chiều cao ra sao, tầm nhìn thay đổi thế nào, đã có những phương án nào, tại sao chọn phương án này mà loại phương án khác.
Với một không gian đặc biệt như Hồ Gươm, nguyên tắc phải được đảo lại cho đúng:
- Minh bạch trước, xin ý kiến sau.
- Giải trình trước, quyết định sau.
- Đánh giá tác động di sản trước, xây dựng sau.
Bởi một tòa nhà xây sai có thể vài chục năm sau phá đi.
Nhưng một ký ức đô thị một khi đã bị thay đổi thứ bậc thì gần như không có công nghệ nào phục dựng được.
Hà Nội đang thay đổi rất nhanh. Thay đổi là cần thiết. Một Thủ đô của thế kỷ XXI không thể bất động trong hình hài của thế kỷ XX.
Nhưng càng thay đổi nhanh, càng phải biết cái gì không nên thay đổi vội.
Hồ Gươm là một trong những nơi như vậy.
Đừng nhìn khoảng trời phía Bắc hồ rồi nghĩ rằng ở đó đang thiếu một công trình lớn!
Khoảng trời ấy cũng là một phần của di sản.
Đừng nhìn Hồ Gươm rồi nghĩ cần thêm một biểu tượng chiến thắng.
Hồ Gươm đã kể câu chuyện chiến thắng từ hàng trăm năm trước – và còn kể thêm một điều sâu sắc hơn: sau chiến thắng, hãy trả lại thanh gươm.
Nguyễn Trãi từng nhìn Bạch Đằng mà thấy “quan hà bách nhị”, thấy cái thế hiểm yếu trời đất ban cho dân tộc; nhưng ông cũng hiểu rằng cuối cùng chính con người mới làm nên công nghiệp.
Ngày nay, bảo vệ Hồ Gươm cũng cần một lựa chọn của con người.
Không phải lựa chọn giữa quá khứ và tương lai. Mà là lựa chọn một tương lai có ký ức.
Và đôi khi, cách tốt nhất để tạo thêm một biểu tượng cho Hà Nội chính là biết không dựng thêm một biểu tượng vào nơi đã là biểu tượng.
—
Tham khảo:
(4) https://ct.qdnd.vn/clb-chien-si/chu-va-nghia-nghe-thuat-muu-ke-the-thoi-528057
(5) https://boxitvn.blogspot.com/2026/09/ts-luat-cu-huy-ha-vu-kien-nghi-bao-ton.html
Để lại một bình luận